Kurdish: Civil Disobedience Manual | |
by Per Herngren © ڕێنوێنی خهباتی نافهرمانی مهدهنی
by Per Herngren پهر ههرنگرێن
وهرگێڕان و ئامادهکردنی: سیاوهش گۆدهرزی
پێرست سهرهتا چهند سهرنجێکی پێویست پێشهکی نووسهر بهشی یهکهم خهباتی نافهرمانی مهدهنی چییه؟ بهشی دووهم هاوبهشییهتی له بهرههڵستکاری بهشی سێههم زمانی بهرههڵستکاری بهشی چوارهم دهنگی بهرههڵستكاری بهشی پێنجهم دیالۆگی بهرههڵستکاری بهشی شهشهم هێزی بهرههڵستکاری بهشی حهوتهم بنهماکانی بهرههڵستکاری سهرچاوهکان پاشکۆ پهر ههرنگرێن کێیه؟
سهرهتا
چهند سهرنجێکی پێویست: - بهو پێیه كه خهباتی نافهرمانی مهدهنی هێشتا له كوردستاندا دیاردهیهكی به تهواوی نوێیهو به تایبهتی له سهروبهندی کهڵکوهرگرتن لهم شێوازه خهباته له كوردستاندا، گرینگه ئاوڕێكی قووڵ لهم شێوه خهباته بدرێتهوه. خهباتی نافهرمانی مهدهنی چییه؟ چۆن پێناسه دهكرێ و چون و له چ ههلوومهرجێكدا بهكار دهبرێ، پرسگهلێكی گرینگن كه خهباتگێڕی نافهرمانی مهدهنی سویدی، پهر ههرنگرێن Per Herngren به پێی ئهزموونه پڕبایهخهكانی خۆی لهم كتێبهدا وهڵامیان دهداتهوه. ههرنگرێن لهم كتێبهدا نیشاندهدا كه چۆن خهباتگێڕانی نهتهوهیی، مهزههبییهکان، فیمینیست، پاسیفیست، لیبراڵ و ئانارشیستهكان پێكهوهو بههاوكاری و هاوئاههنگی یهكتری شێوه خهباتێكی نوێیان بۆ وهدیهێنانی جیهانێكی باشتر و یهكسانتر وهڕێخستووه. خهباتی نافهرمانی مهدهنی دیالۆگێك پێكدێنێ كه ئامانجهكهی قایمتركردنی دیمۆكراسییه له ههر ههلوومهرجێک و له ههر وڵاتێکی ئهم جیهانه پان و بهرین و پێچهڵپێچهدا و یهکیش لهوان کوردستان.
- بهشه ههوهڵهکانی ئهم کتێبه دهقاودهق و بێ کهم و زیاد وهرگێڕدراون، بهڵام له بهشهکانی دواییدا به ڕاگۆڕینهوه لهگهڵ نووسهری کتێبهکه، زۆر پاراگراف و هێندێک جاریش چهند لاپهڕهیهك که به پێویستم نهزانیووه، وهرنهگێڕدراوه. بۆ نموونه بهشێک له كتێبهكه كه بۆ كێشهی پهنابهران و شاردنهوهی ئهوان له سوید و ڕۆژئاوا له ژێر سهردێڕی "پشتگیری كردنی ئهو پهنابهرانهی كه خۆیان شاردۆتهوه" تهرخان كرابوو، لابردراوه.
- وهرگێڕانی ئهم کتێبه پێشکهشه به ئازیزان: شنه (نهسرین شاکهلی)، سۆما و ههناو. سپاس بۆ ئێوه که بهشێک له کاتی خۆتان له کاتی وهرگێڕانی ئهم کتێبهدا بۆ من و بۆ ئهم کتێبه تهرخان کرد.
- سپاس بۆ کاک حامیدی دروودی بۆ مونتاژ و بڕه وردهکارییهکی تهکنیکی دیکه.
پێشهکی نووسهر،
تایبهت به وهرگێڕانی کوردیی ئهم کتێبه: زۆر خۆشحاڵم که کتێبهکهم وهردهگێڕدرێته سهر زمانی کوردی. بهشێکی زۆر له دهراوسێ و دۆستهکانم کوردن، من ههموو ساڵێک له جێژنی نهورۆزی کوردان له گهڕهکی هامارکوله له شاری گوتهبۆرگ بهشدار دهبم. چهند ساڵ له مهوبهر لهو خانووه کۆلێکتیڤهی که من تێیدا دهژیم، کوردێکی پهناخواز خۆی حهشار دابوو. من له بیرمه که ئهو چهند خاڵێکی سهرهنجڕاکێشی له پهیوهندی نێوان کاری خهباتی نافهرمانی ئێمه و خهباتی ڕزگاریخوازی کورد خسته بهر باس. من پێشتر تێکهڵاوییهکی وام لهگهڵ کورددا نهبوو. له کۆتایی ههشتاکاندا گرووپێکی پلاگبیلی، ئهو بزووتنهوهیهی که من تێیدا تێکۆشانم ههیه، له فڕۆکهخانهیهکدا له ئاڵمان فڕۆکهیهکی شهڕکهر که به تورکیا فرۆشرابوو، به چهکوشهکانیان شکاند و له کاریان خست. ئهو فڕۆکهیه دهچووه تورکیا و ئهرتهش له دژی کوردان بهکاری دێنا. ئامانجی ئێمه له تێکشکاندنی ئهو فڕۆکه شهڕکهره ئهوه بوو که پشتگری خۆمان بۆ کوردان دهرببڕین.
له ئهزموونی مهاتما گاندی ئهوه دهردهکهوێ که خهباتی ناتووندووتیژی و نافهرمانی مهدهنی شیانی ئهوه دێنێته گۆڕێ که دیالۆگ و پێکهوهدانیشتن له نێوان دژبهرهکان، له نێوان ههژار و دهوڵهمهند و له نێوان دهسهڵاتدار و بێدهسهڵات پێکبێت. خهباتی نافهرمانی مهدهنی دژ به سهرکوت و بندهستی گهلێک بهو مانایه نییه که جیاوازی له نێوان مرۆڤهکاندا درووست بکات بهڵکوو بهو مانایهیه که پردێک لهنێوان ئهواندا بۆ ڕێکهوتن و پێکهوهژیان درووست دهکات.
بۆ ئهوه خهباتی نافهرمانی مهدهنی بتوانێ ئامانجهکانی خۆی بپێکێ، دهبێ بهپێی بۆچوونهکانی مهاتما گاندی خهباتی ناتووندوتیژێ بهردهوام له گۆڕان و خۆنوێکردنهوهدا بێت. خهباتی ناتووندووتیژی زنجیرێک له شێوازه جیاوازهکانی خهبات پێکهوه گرێ دهدا که مرۆڤهکان کۆمهڵگایهک پێکدێنن، که لهودا بتوانن به خۆشی و ئارامی تێیدا بژین. خهباتی نافهرمانی مهدهنی تهنیا ئهوه نییه وهک چۆن له کتێبه مێژووییهکاندا باسی کراوه، موو به موو ڕهچاو بکرێ، بهڵکوو خهباتی نافهرمانی مهدهنی پێویسته دایم له گۆڕاندابێت و خۆی لهگهڵ کێشه نوێیهکان و مرۆڤهکانی سهردهم بساچێنێ.
شێوازی خهباتی نافهرمانی مهدهنی حهتمهن دهبێ لهگهڵ شێوازهکانی دیکهی خهبات تێکهڵ بکرێ. که ناڕهزایهتی دهرببڕی و هاوکات فهرمانبهریش بکهی، پرسگرێک له خهباتی ڕزگاریخوازیدا چارهسهر نابێ. هاوکاتیش ئهگهر بێتوو تهنیا بهرههڵستکاری و نافهرمانی بکهی و له زۆر شێوازی دیکهی سیاسی کهڵک وهرنهگری، ئهوه خهبات دهبێته یهکلایهنه. خهباتی نافهرمانی مهدهنی تهنیا یهکێک له شێوازهکانی گاریگهره بۆ کارکردن بۆ پێکهێنانی ئاڵووگۆڕی سیاسی. هێز و وزهی سیاسی لهوهدا دهبێ که له ڕاستیدا خهباتی ڕزگاریخوازی دهیههوێ و دهتوانێ به پێی کامه شهرت و مهرجی کۆمهڵگا خۆی ڕێکبخا، له کاتێکدا هاوکات له دژی سهرکوتی ئینسانهکان نافهرمانی دهکا. ههموو ئهو ڕێگایانه دهکرێ وهک ئامراز و کهرهستهی ئازادی کهڵکیان لێوهربگیرێ. ئهمهش به پێچهوانهی ئهوهیه که تهنیا به شێوهی بهرههڵستکاری ئازادی وهدیبهێندرێ.
خهباتی نافهرمانی مهدهنی ئاسانه وهک ئهوه وایه فێری ههڵپهرکێیهک یان لێدانی ئامرازێکی نوێی موسیقا بیت. دهبێ ڕاهێنانی خهباتی نافهرمانی مهدهنی بکرێ، زۆر شێوازی تهکنیکی جۆراوجۆری بهرههڵستکاری پرۆڤه بکرێ. له ههڵهکان، ئهزموون وهربگیردرێ و له مهیدانی خهباتدا قاڵ ببی، پرۆڤهی خهباتی نافهرمانی مهدهنی بکرێ و دیسان سهرلهنوێ ڕاهێنان بکرێ و ههمدیسان بکرێ. خهباتی نافهرمانی مهدهنی له خۆیدا پراکسیسێکه که دوای ماوهیهک له لهشدا جێگر دهبێ و فێری دهبی. دواتر ههروهک ههڵپهرکێ خۆش و له بهر دڵان دهنیشێ.
ههمیشه ریسک یان مهترسی ئهوه ههیه که "کوردان" له خهباتی خۆیاندا "خۆپیشاندان" و "ناڕهزایهتی" که له ئهمریکا و ئوروپا زۆر باوی ههیه، کۆپی بکهن و دهقاودهق به کاری ببهن. ناڕهزایهتی له خۆیدا به ئاسانی له "ناگوتن" و لایهنی نیگهتیڤ دهچهقێ. له باتی تهنیا ناڕهزایهتی، دهبێ ئافڕاندن بکرێ و خهباتی ڕزگاریخوازی بهرهوپێش ببرێ. ئێمه دهبێ له باتی تهنیا "نا گوتن"، خوڵقێنهر و داهێنهریش بین. ئهمه له خۆیدا بهشێوهیهکی دوولایی یان پارادۆکس بهو مانایهیه که زۆر کهس تووشی گرتن و زیندان دهبن. له حاڵهتی وادا دهبێ ئامادهکاری بۆ خهباتی نێو زیندان بکرێ، له زیندان وهک ئامرازێک بۆ باسی ماف و ئازادی کهڵک وهرگیرێت. هاوکات زیندان بکرێته شوێنێک بۆ گوڕدان به خهباتی ڕزگاریخوازی و وهبهرنانی ژیانێکی نوێ به خهبات و بهرههڵستکاری. له خهباتی نافهرمانی مهدهنی له چۆنیهتی ههڵسووکهتی لایهنی دژ کهڵک وهردهگیردرێ بۆ ئهوه وزهیهکی داهێنهرانه له بهرهی بهرههڵستکاریدا چێ بکرێ.
بۆ نموونه لهم ساڵانهی دوایدا کوردهکان له ئێران زۆر بهباشی له زیندان کهڵکیان وهرگرتووهو له ڕاستیدا زیندان وزهو توانایهکی نوێی به خهباتی ڕزگاریخوازی کوردهکان داوه. خهباتی ڕزگاریخوازی بهوه ههرهس ناهێنێ که تێکۆشهران بگیردرێن بهڵکوو خهبات کاتێک ههرهس دێنی که ئێمه ببهزین و مل بۆ بڕیارهکانی دژبهر نهوی بکهین. کاتێک ئێمه فهرمانبهری بکهین ڕاست ئهو کاتهیه که ئێمهسهرکوت دهکرێین.
مهسهلهیهکی دیکه له خهباتی ڕزگاریخوازیدا ئهوهیه که نابێ خهباتی ڕزگاریخوازی به مێدیاوه ببهسترێتهوه. فهلهستینییهکان به پێچهوانهی کوردهکان له مێدیای ڕۆژئاوادا زۆر باسیان لێوه دهکرێ، ئهمه لهخۆیدا بهو مانایه نیه که ههموو جارێک له بهرژهوهندی ئهواندایه. ڕزگاری له سهرهوهڕا وهدهست نایه، نه له لایهن مێدیا و نه له لایهن حکوومهتهکانهوه. ڕزگاری له خوارهوهڕا له کهسێکهوه بۆ کهسێکی دیکه له گرووپێکهوه بۆ گرووپێکی دیکه دهگوێزرێتهوه. خهباتی نافهرمانی مهدهنی گرێدراو له تهک ناتوندوتیژی و دیالۆگ لهو شێوازانهی دیکهی خهبات که دوژمنی قورس و قایم بۆ خۆ چێ دهکا، زۆر کاریگهرتره.
پرسگری کورد لهخۆیدا دینامیک و ئهزموونی تایبهت بهخۆی ههیه که دهکرێ و پێویسته له نوێبوونهوهو پێشوهچوونی خهباتی نافهرمانی مهدهنیدا لهشوێنهکانی دیکهی جیهان کهڵکی پڕبایهخی لێ وهربگیردرێ.
بهشی یهکهم خهباتی نافهرمانی مهدهنی چییه؟ پێناسه ئهخلاق دیمۆکراسی
خهباتی نافهرمانی مهدهنی چییه؟ نافهرمانی شتێكی نوێ نییه. بهڵام نافهرمانی مهدهنی دیاردهیهكی نوێیه. سهرهڕای ئهوه له خهباتی نافهرمانی وهك شێوهیهك له بهرههڵستكاری بۆ وهدهستهێنانی مافه دیمۆكراتیكهكان له سوید له كۆتایی سهدهی ڕابردوودا كهڵك وهرگیراوه، بهڵام ئهم شێوه خهباته ههتا دهیهكانی 1980 كه جارێكی دیكه ئهم خهباته گهڕایهوه گۆڕهپانی سوید، به شێوهیهك له بیر كرابوو.
سهرچاوهی بیری خهباتی نافهرمانی مهدهنی دهگهڕێتهوه بۆ نووسهری باكووری ئهمریكا، هێنڕی دهیڤید تۆرێئۆHenry David Thoreau . "من لهماوهی شهش ساڵدا هیچ چهشنه زهكاتێكی كهسییم نهدا". له بهر ئهوهی تۆرێئۆ لهوه بهئاگا بوو كه پارهی ئهو زهكاتهی كه ئهو دهیدا له سهركوتی ئیندیانهكان و هێرشهكانی وڵاته یهكگرتووهكانی ئهمریكا بۆ سهر مێكزیكۆ كهڵكی لێ وهردهگیرێ، له دانی زهكات خۆی بوارد و ههر بهو بۆنهیهشهوه خرایه زیندان. "ئهو شهوهی له زیندان مامهوه وهك ئهوه وابوو توڕ بدرێمه دووره وڵاتێكهوه كه قهد چاوهڕێی دیتنیم نهكردبوو". بۆ بهیانییهكهی كهسێكی نهناسراو بهپێچهوانهی ویستی تۆرێئۆ زهكاتهكهی ئهوی دا. پاش ئهوهی نانی بهیانییهكهی كه بریتی بوو له كوته سهموونێكی ڕهش و پهرداخێكی شۆكلات كه له كونی دهركهی زیندانهكهیهوه بۆی خرایه ژوورهوه، ئازاد كرا.
نهدان و سهرپێچی كردن له دانی زهكات بیرێكی نوێ نهبوو. ههر له كۆنهوه لهلایهن ئهوانهی كه خۆیان به ئابولیسیۆنیستهكان Abolitionist دهناساند و له دژی بهردهداری خهباتیان دهكرد، وهك شێوه خهباتێك بهكار بردراوه. له شۆڕشی ساڵی 1848 له ئوروپا كارل ماركس ههوڵی دا خهڵك له نێو كامپانیای نهدانی زهكات به حكوومهتی ئاڵمان ڕێكبخا.
پاكژی و ڕهسهنی هزری تۆرێئۆ لهوهدا بوو كه ئهو پێی وابوو، جهزا له خۆیدا بهشێكی گرینگه له كردهوهی بهرههڵستكاری. ئهو له كتێبێكدا بهناوی "سهبارهت به بهرههڵستكاری مهدهنی" كه ئێستا له ڕیزی كتێبه كلاسیكهكاندا دهژمێردرێ و له ساڵی 1849 بۆ یهكهم جار چاپ كرا، بهرگری له بۆچوونهكانی خۆی كرد.
لای تۆرێئۆ سزا له خۆیدا ههر وهك تاوانی یاسایی له نافهرمانی مهدهنیدا گرینگ بوو. یانێ سزا و تاوانی یاسایی دوو بهشی ههرهگرینگی پێكهاتهی خهباتی نافهرمانی مهدهنی بوون. ههر بۆیه خهباتی نافهرمانی مهدهنی شێوهیهكی زۆر تایبهتی كردهوهی بهرههڵستكاریه.
لای كهسانی دیكه چهمكی خهباتی نافهرمانی مهدهنی مانای دیكهو بهربڵاوتری ههیه. خهباتی نافهرمانی مهدهنی ههموو شێوهكانی نایاسایی بهرههڵستكاری ئاشتیخوازانه وهبهر دهگرێ. بهڵام تۆرێئۆ له كتێبهكهیدا قامك لهسهر خاڵێكی یهكجار گرینگ دادهنێ و ئهویش ئهوهیه كه جهزا له خۆیدا بنهمای خهباتی نافهرمانی مهدهنی پێكدێنێ. ئهو پێیوایه ئهو كهسهی له بهر بهرههڵستكاری زیندانی دهكرێ، كردهوهكهی زۆر كاریگهرتره لهو كهسهی كه شێوهی بهرههڵستكارییهكهی زیندانی بهدوادا نایهت.
تۆرێئۆ پێیوابوو حكوومهت له خۆیدا مهترسیدار نییه. مهترسی و كێشهكه له هاوكاری و فهرمانبهری هاووڵاتییهكانی ژێر فهرمانبهری ئهو حكوومهته دایه. ههروهها گاندیش ئاماژه بهوه دهكا كه دهستهڵاتی دهسهڵاتداران بهستراوهتهوه به هاوكاری و فهرمانبهری تهواوهتی هاووڵاتیان. " ئهگهر تهنیا خهڵك تێگهیشتبان كه فهرمانبهری یاسا ناڕهواكان كارێكی نامرۆڤانهیه، ئهوه كامه ملهۆڕ و دیكتاتۆر ههیه نهیدهتوانی زۆڵم و زۆر لهوان بكا".
لایهنێكی دیكهی پاكژی و خاوێنی بیری تۆرێئۆ ئهوه بوو، ئهو بهرههڵستكارییهی كه ئهو له دژی كردهوه ناحهقهكانی دهوڵهت ئاماژهی پێدهكرد، پێش له ههموو شتێك له دژی خودی دهوڵهت نهبوو، بهڵكوو له دژی ئهو هاووڵاتیانه بوو كه له دهوڵهت و بڕیارهكانی دهوڵهت فهرمانبهریان دهكرد. ههربۆیه له خهباتی نافهرمانی مهدهنیدا گرینگترین دژبهر هاووڵاتییانی سهربۆ دهوڵهت نهویكهرن نهك دهوڵهت.
"قایمترین كۆڵهكهی ناحهقی" و "گرینگترین كۆسپ لهبهردهم ئاڵووگۆڕدا" ئهو ئینسانانهن كه سهرهڕای ناڕازی بوون و دژبهری له باری بیروڕاوه له گهڵ دهوڵهت هێشتا فهرمانبهری دهكهن و لهبهردهم دهوڵهتدا سهر نهوی دهكهن. [تۆرێئۆ] لهو بڕاویهدا بوو، ئهگهر تهواوی ئهو كهسانهی كه له باری بیرهوه له دژی حكوومهت بوون، هاتبا و دژبهری و بهرههڵستكارییهكهیان بخستابایهته بواری كردهوهوه، ئهوه دهتوانرا پێش به بهردهداری و شهڕ بگیردرێ.
بهڵام كێشهكه ئهوهیه كه زۆربهی ئێمه فهرمانبهری دهكهین و بهرههڵستكارییهكانمان پراكتیزه ناكهین. ڕاست ههر لێرهشدایه كه خهباتی نافهرمانی مهدهنی مانا دهدا. ئهگهر ئێمه بێن و ئاكامی نافهرمانی پهسهند بكهین ئهوه دهبێته هۆی ئهوه كه خهڵكێكی زۆرتر بۆ پهسهند نهكردن و لادان له یاسا و بڕیاره ناحهقهكان هان بدرێن. له نافهرمانی مهدهنیدا ئهوه دهخرێته ڕوو كه یهكێك له كۆسپهكانی بهردهم وهدیهاتنی مافی وهیكهكی و یهكسانی، ترس له ئاكامه كهسییهكانی نافهرمانی مهدهنییه.
پێناسهی خهباتی نافهرمانی مهدهنی: نافهرمانی مهدهنی وهك ترادیسیۆن دهگهڕێتهوه بۆ تۆرێئۆ و گاندی: 1. نافهرمانی مهدهنی كردهوهیهكی كراوهی فهرمییه 2. كه له سهر بنهمای بهكارنههێنانی توندوتیژی دامهزراوه. 3. كردهوهی نافهرمانی مهدهنی، كردهوهیهكی نایاساییه كه لهودا یاسایهك، فهرمانێك یان بڕیارێك له ژێر پێ دهخرێ. 4. ئامانج له نافهرمانی مهدهنی، ئامانجێكی گشتی كۆمهڵگایی یان كۆمهڵایهتی و ئهخلاقییه. 5. له نافهرمانی مهدهنیدا وهئهستۆ گرتن و پهسهندی ئاكامه كهسییهكان یهكجار گرینگ و پڕ بایهخهن.
مهدهنی یانێ هاووڵاتییهتی. له ئهدهبیاتی بزووتنهوهی بهكارنههێنانی توندوتیژیدا وشهی مهدهنی وهك دژ و پێچهوانهی توندوتیژی بهكار دهبرێ. ئهوانهی كه كردهوهی له ژێرپێنانی یاسا بهئهنجام دهگهیهنن له ههمانكاتدا مۆدێڕن و پێشكهوتوون یان بهواتایهكی دیكه ئینسانانه ڕێز له دژبهرهرانی خۆیان دهگرن. دژبهر ئهو لایهنهی كردهوهكهی له دژ ئهنجام دهدرێ له ههمانكاتدا وهك لایهنی وتووێژ و گفتۆگۆش چاوی لێدهكرێ. ئهنجامدهرانی كردهوهی نافهرمانی مهدهنی له ژێر ئاكامی كارهكهیان چ دهبێ با ببێ ههڵ نایهن. نافهرمانی مهدهنی ئهوه نییه كه له تاریكای شهو كهڵك وهرگری و بۆ نموونه له سهر بینای تاقیگایهك كه ڕهنگه ئاژهڵی تێدا ئازار بدرێت، پهیامێكی شارهوه بنووسی.
ڕاسته نافهرمانی یانێ له ژێر پێنانی یاسایهك بهڵام له ههمانكاتیشدا بریتییه له فهرمانبهری له یاسایهكی دیكه. لهم پهیوهندییهدا نافهرمانی مارتین لوتێركین و بزووتنهوهی هاووڵاتییهتی له باكووری ئامریكا له دژی یاسا ڕهگهزپهرهستانهكانی حكوومهته ههرێمییهكان نموونهیهكی باشه. زۆر جار كردهوه نافهرمانییهكانی ئهوان له ههمانكاتدا به مانای جێبهجێكردنی یاساكانی حكوومهتی ناوهندی یان فیدراڵی ئامریكا بوو.
ههروهها بزووتنهوهی پلاگبیل Plogbill بزووتنهوهیهكی كریستیانییه كه له ساڵی 1980 له ئهمریكا درووست بووه. پلاگبیل وشهیهكه له ئهنجیلهوه وهرگیراوه. دوای ههڵمهت له دژی كارگهی چهكسازی له لایهن بزووتنهوهی پلاگبیل، له كاتی مهحكهمه كردنماندا ئهوهمان وهبیر خستهوه كه چهكی كارلگوستاڤ Carlgustaf بهو وڵاتانه فرۆشراوه كه قهڵاچۆ و كۆمهڵكوژییان تێدا ئهنجام دراوه، ههربۆیه ئهوه له دژی یاسا نێونهتهوهییهكان بووه. كهواته ئێمه به پێی پرینسیپهكانی نورێنبهرگ Nurnberg بۆمان ههبووه بهرههڵستكاری خۆمان نیشان بدهین. كاتێك كردهوهی قهڵاچۆ له پانتاییهكی نێونهتهوهییدا ئهنجام دهدرێ ئهوه له خۆیدا تاوانه ئهگهر هاووڵاتیان لهو قانوونه نهتهوهییه له وڵاتی خۆیاندا فهرمانبهری بكهن كه ڕێگه بۆ ئهو قهڵاچۆ له (وڵاتی دیكهدا) خۆش دهكا و كۆمهڵكوژی دهپارێزێ.
نافهرمانی مهدهنی ههمیشه وهك كردهوهیهكی سیاسی چاوی لێدهكرێ. كردهوهیهك كه له سهرهوهی قازانج و بهرژهوهندی كهسیی ئهنجامدهرانهوه ڕادهوهستێ. ئامانج له نافهرمانی مهدهنی ئهوهیه كه ههڵهیهك له كۆمهڵگادا ڕاست بكرێتهوه یان ببێته هۆی چێكردنی بزووتنهوهیهك بۆ پێكهێنانی ئاڵووگۆڕی بنچینهیی فرهتر. نافهرمانی مهدهنی پهیوهندی به ئایدۆلۆژیای چهپ و ڕاستهوه نییهو ههردووك باڵی ئایدۆلۆژی دهیكهن.
نافهرمانی مهدهنی ههم تاك دهتوانێ بیكا و ههم كۆمهڵه و گرووپ. كۆمۆنهكانی ههرێمه نیمچه سهربهخۆكان له سوید كاتی خۆی بۆ پێكهێنانی ناوچهی ئازاد و دوور له چهكی ناوكی له دژی خودی دهوڵهتی سوید و ههروهها له كاتی بایكۆتهكان له دژی ئهفریقای باشوور له سهردهمی ئاپارتایددا له خهباتی مهدهنی كهڵكیان وهرگرتووه. دهوڵهتهكانی ئهندام له یهكیهتی ئوروپادا له نافهرمانی مهدهنی له دژی یهكیهتی ئوروپا كهڵك وهردهگرن.
نێوهرۆك و مانای وشهكانی وهك "گوێ پێنهدانی مهدهنی"، "پشتگوێ خستنی هاووڵاتییانه" و "فهرمانبهری له ویژدان" زۆر نزیكی نافهرمانی مهدهنییه. وشهی "فهرمانبهری پیرۆز یان خودایی" له لایهن كۆمهڵه مهزههبییهكانهوه بهكار دهبرێ. له ماوهیهكی دوورودرێژدا "بهرههڵستكاری مهدهنی" هاومانا بوو لهگهڵ نافهرمانی مهدهنی. بهڵام ئیمڕۆكه له نافهرمانی مهدهنی زیاتر له كاتی شهڕ و بهرههڵستكاری له دژی داگیركهریدا كهڵكی لێ وهردهگیردرێ و بهكاردهبرێ.
مهسهلهیهكی باڵكێش له خهباتی نافهرمانی مهدهنیدا ئهوهیه بهشێك لهو باوهڕهدان كه ههموو چهشنه خهباتێكی ناچهكداری دهكرێ وهك نافهرمانی مهدهنی پێناسه بكرێ. بۆ خهباتگێرێكی ئاشتیخوازی وهك تۆرێئۆ بهكارنههێنانی توندوتیژی بنهمای خهباتی نافهرمانی مهدهنی پێكدێنا. له سهرهتاوه گاندی چهمكی "بهرههڵستكاری پاسیڤ" كه ههتا ڕادهیهك ههمان مانای "بهرههڵستكاری ناتوندوتیژی" دهدا، بهكار دهبرد. ئیمڕۆكه بهكارهێنانی وشهی پاسیڤ زۆر خهڵكییانه (پپولار) نییه، چوونكه زۆر جار مانای ههڵه و بهپێچهوانهی له پهیوهندی جۆراوجۆردا لێدهكرێ.
بهرههڵستكاری یانێ نافهرمانی یان خۆبواردن. بهرههڵستكاری له خۆیدا وشهیهكی بهربڵاوه كه دهكرێ ههر له بهرههڵستكاری چهكدارییهوه ههتا ئهوه منداڵێك لهخواردنهكهی مان دهگرێ و بهرههڵستكاری دهكا، مانا بداو بهكار ببرێ. كهس ناڵێ بهرههڵستكاری ههموو كاتێك و "له ههموو شێوهیهكدا" باشه. بهرههڵستكاری دهتوانێ ڕۆخێنهریش بێ. تهنانهت نافهرمانی مهدهنی و بهكارنههێنانی توندوتیژیش پێویست ناكا ههموو كاتێك پوزهتیف بێت.
ههڵمهتی ڕاستهوخۆ: ههڵمهتی ڕاستهوخۆ لهگهڵ نافهرمانی مهدهنی جیاوازی ههیه. ههڵمهتی ڕاستهوخۆ ههوڵێكه كه لهودا [ههڵمهتبهر] دهیههوێ ڕاستهوخۆ مهبهست و ئامانجی ههڵمهتهكهی وهدیبێنێ. بهپێچهوانه له نافهرمانی مهدهنیدا، بۆ گهیشتن به بڕیارێكی نوێ، فهرمانبهران بۆ نافهرمانی هان دهدرێن. بهتهواوهتی له جێگهی خۆیدایه بگوترێ كه نافهرمانی مهدهنی ههمیشهو ههموو كاتێك باشترین شێوهی خهبات نییه. به كورتی و سانایی دهكرێ بگوترێ نافهرمانی مهدهنی شێوازێكی بهرههڵستكارییه كه له ههڵكهوته و شوێنی مێژوویی تایبهت بهخۆیدا بۆ گهیشتن به هێندێك ئامانجی تایبهتی كهڵكی لێوهردهگێرێ. ههر بۆیه هێندێك جار ههڵمهتی ڕاستهوخۆ دهكرێ شێوازێكی بهرههڵستكاری باشتر له نافهرمانی مهدهنی بێت. هێندێك جاریش دهكرێ ئهم دوو شێوازی خهباته تێكهڵ به یهكتری بكرێ و پێكهوه كهڵكیان لێوهربگیردێ.
له ههڵمهتی ڕاستهوخۆدا، ئامانج له خۆیدا دهبێته ئامراز. یانێ ڕاست ئهو شته دهكرێ، كه مرۆڤ ئامانجیهتی و دهیههوێ بیكا. كاتێك بزووتنهوهی ئاشتی له ساڵی 1983دا، لێبڕاوانه له دژی فرۆشتن و ناردنه دهرهوهی چهك خهباتی دهستپێكرد، ئێمه كۆمهڵێكی ناڕێك و پێكی له دهوری یهكتری كۆبووهوهی خهباتگێڕی ڕێگای ئاشتی بووین كه توانیمان پێش به چوونی پاپۆڕێكی چهك بگرین. به هۆی ئهوهی كه توانیمان پاپۆڕێكی چهك ههڵگر بۆ ماوهی سهعاتێك ڕابگرین دهمانهوهیست ئامانجی خۆمان ئاشكرا بكهین یانێ ڕاوهستانی ناردنی چهك بۆ دهرهوه.
ههروهها هێندێك جار له ههڵمهتی ڕاستهوخۆدا مهبهست ئهوه دهبێ كه ههر له كاتی ههڵمهتهكهدا، ئامانج وهدیبێت. ئهو بێماڵ و حاڵانهی كه دهست بهسهر خانوویهكدا دهگرن، دهیانههوێ ڕاستهوخۆ ئامانجهكهیان كه پهیدا كردنی شوێنی ژیانه وهدیبێنن. سرووشتییه كه وهدیهێنانی [ڕاستهوخۆی] ئامانج، بایهخێكی سیمبۆلیكی گهورهتری ههیه لهوه كه كۆمهڵێك تهنیا به شێوهیهكی كاتی گهیشتوونهته ئامانجهكهیان.
ههربۆیه كردهوه [بهرههڵستكارییهكان] تهنیا له بهر ئهوهی له خهونێكی ناڕیالیستی دهچن، ناكرێ فڕێ بدرێن. كردنهوهی كامپانیایهكی چكۆڵه، نموونهیهكی دیكهی ههڵمهتی ڕاستهوخۆیه. لهو كامپانیادا دهكرێ نهزمێكی ئابووری جیهانی له پانتاییهكی بهرتهسكدا درووست بكرێ كه لهودا ڕاستهوخۆ شتوومهك له له شهریكه چكۆڵه و خهڵكییهكانی جیهانی سێههم بكردڕێ و له ڕۆژئاوا بفرۆشرێ.
زۆربهی ههڵمهته ڕاستهوخۆكان له بهر ئهوهی شوێن لهسهر بڕیاردهران و هی دیكه دادهنێن، دهتوانن له خۆیاندا وهك ههڵمهتی ناڕاستهوخۆ و خاوهن بایهخی سیمبۆلیك چاویان لێبكرێ. زۆر جاران مهبهستی سهرهكی له ئهنجامدانی ههڵمهتی ناڕاستهوخۆ ئهو ئاكامه بههێزهیه كه دواتر و به شێوهی ناڕاستهوخۆ وهدیدێ. لهم ڕووهوه ههڵمهتبهران له ههڵمهتی ڕاستهوخۆدا ههرچی پێویست بێ دهیكهن و خۆیان نابوێرن ههتا بگهنه ئهو ئاكامه ناڕاستهوخۆیهی كه ئهوان چاوهڕێی دهكهن.
له ههڵمهته سیمبۆلیكهكاندا دهرگای ئهوه داناخرێ كه وزه و توانا سیمبۆلیكهكان وهكار نهخرێن. كۆمهڵهیهكی ژنان بهناوی سیدس ئاف هاوپ Seeds of Hope دهیانهویست تهیارهی هاو Haw كه به وڵاتی ئیندۆنیزیا فرۆشرابوو، لهكار بخهن. گرفتی ئهوان لهوهدا بوو كه ئامرازی پێویستیان بۆ بێكهڵك كردنی چهكێكی وا پڕمهترسی كه بهو زووانه قهرار بوو به هۆی ئهو تهیارهوه بنێردرێ و دواتر له ئیندۆنێزیا كهڵكی لێوهربگیردرێ له ههوێڵدا نهبوو، ههر بۆیه ئهوان بههۆی چهكوشهوه چهكهكه نا، بهڵكوو خودی تهیارهی ههڵگری چهكهكهیان له كار خست. ئهوان بهم كارهیان دهیانهویست بسهلمێنن كه پێشیان به ئهنجامدانی كردهوهیهكی توندوتیژی گرتووه.
ژمارهیهك گرووپی سهر به بزووتنهوهی پلاگبیل پێشنیاری ئهوهیان كردبوو كه دهكرێ چهكێكی له كار نهخراو له شوێنێك دابنرێ ههتا كهسانی دیكه ناچار ببن كه بۆ خۆیان چهكهكه بێكهڵك و لهكار بخهن. چوونكه ئهگهر وانهكرێ ئهوه هاووڵاتیانی دیكه وادهزانن كه دهبێ ههموو كاتێك گرووپێكی وهك پلاگبیل دهبێ بێ و ئهو كارانه بكا و ئهركی لهو بابهتهوه وهئهستۆ بگرن.
له كۆتای دهیهی نهوهدهكان له سوید ناكۆكییهك كهوته نێوان ئهوانهی كه لایهنگری بهكارهێنانی ههڵمهتی ڕاستهوخۆی فیزیكی بوون و ئهوانهی كه لایهنگری نافهرمانی مهدهنی ناڕاستهوخۆ بوون. ههمان گفتۆگۆ و ناكۆكیش ههروهها له نێو [خهباتگێڕانی نافهرمانی مهدهنی] له شوێنهكانی دیكهی ئوروپا دهبینرێ. دووهمین گرووپی ژنان له نێو بزووتنهوهی پلاگبیلی ئوروپایی به ناوی " ئاخرهكهی ژیان ههڵبژێره" لهو باوهڕهدا بوون كه ههوڵی "بهرههڵستكاری كاریگهری فیزیكی" دهبێته هۆی پێشبڕكێی هێزهكان لهنێو یهككتریدا. شتێك كه دواتر بوو بههۆی ڕهوینهوهو دوورهپهرێزی گرووپگهلێكی گهوره له نێو بزووتنهوهی خهباتی نافهرمانی مهدهنیدا. چوونكه بهكارنههێنانی توندوتیژی وهك دیاردهیهكی تایبهت به ئیلیت لێی دهڕواندرا. ههربۆیه ئهوان ههوڵی ئهوهیان دهدا كه له ههڵمهتهكانیاندا لانیكهمی داماڵین ههڵبژێرن له بهر ئهوهی تووشی لانیكهمی سزاش ببن. ئهوان پێیان وابوو بهو شێوهیه دهكرێ خهڵكانێكی زۆرتر له ههڵمهتهكاندا بهشداری بكهن.
لێرهدا وادێته پێش چاو كه گرووپی "ئاخرهكهی ژیان ههڵبژێره" و گرووپی سیدس ئاف هاوپ دوو ستراتیژی جیاواز و دهژبهیهكیان ههڵبژاردووه. بهڵام من لهو بڕوایهدام كه ئهوان ههر دووك یهك ستراتیژی وهكیهكیان ههڵبژاردووه. ئهوان ههردووك بیریان لهو پهیامه كردۆتهوه كه به هۆی ههڵمهتهكانیانهوه ویستوویانه بیگهیهنن. ئهوان ههردووك شێوازێكیان له ههڵمهت ههڵبژاردووه كه لهودا توانیویانه زۆرترین هێز بۆ گهیاندنی ڕاست ئهو پهیامهی كه ویستوویانه بیگهیهنن، وهكار بێنن. ههر دوو لایان بیریان له لانی زۆری باری سیمبۆلیكی ههڵمهتهكان كردۆتهوه. لهڕاستیدا هیچكام لهو گرووپانه بهتهواوهتی لهوه دڵنیا نهبوون كه ئهوان به هۆی ههڵمهته فیزیكییهكانیانهوه گرفتهكان چارهسهر بكهن. ههر بۆیه بهزۆری ههڵمهتهكان ئاكامی ڕووهو دهرهوهیان ههبوو.
مهترسییهك كه له ئاكامی بهرههڵستكاری كاریگهری فیزیكییهوه دێتهگۆڕێ ئهوهیه كه هێندێك جار دهبێته هۆی پهشیمانی له ئاكامی شكان و بهئامانج نهگهیشتن. بهرههمهكهشی ڕهنگه بهرههڵستكارییهكی تێكشكاوی ناپێویست و نابهجێ بۆ نموونه له دژی پۆلیس بێت. ئهمه له خۆیدا ڕووی خهبات و بهرههڵستكارییهكه ناشیرین و بریندار دهكا.
ههڵمهتی ڕاستهوخۆی ناتوندوتیژی كه دهیههوێ لهباری فیزیكییهوه پێش به كردهوهیهك بگرێ له هێندێك ههلووبهرجی مێژوویی تایبهتدا دهتوانرێ كهڵكی لێوهربگیردرێ. ئهگهر هاتوو بزووتنهوهیهك ئهوهنده بههێز بوو كه ژمارهیهكی بهرچاوی خهڵكی له ههڵمهتهكانیدا توانیان بهشداری بكهن، ئهوه گومان ههیه كه دهوڵهت بیههوێ به هۆی هێزهكانییهوه بهربهرهكانی لهگهڵ بكا. ههربۆیه ڕهنگه دهوڵهت له باتی بهكارهێنانی هێز ڕێگهی گفتۆگۆ و وتووێژ ههڵببژێرێ. بۆ ئهوهی له ههڵمهتێكی ڕاستهوخۆدا بتوانرێ بۆ نموونه پێش به ناردنه دهرهوهی چهك بگیردرێ، ڕهنگه پێویست بێ كه به ههزاران كهس له ههڵمهتی كاریگهری فیزیكی ڕاستهوخۆدا بهشداری بكهن. له ههلوومهرجێكی ئاوادا كه خهڵكێكی زۆر لهههڵمهتهكاندا بهشداری دهكهن ئهوه ههڵمهتبهران دهتوانن ههروهك سهندیكایهكی كرێكاری له كاتی مانگرتندا لهگهڵ دهوڵهت وتووێژ بكهن. ههر بۆیه له كاتی كهم بوونی ژمارهی بهشداربوواندا، ئامانج له خهباتی نافهرمانی مهدهنی ئهوهیه كه بهرههڵستكاریهك وهجووڵه بخرێ كه ئامانجهكهی له بنهڕهتدا پێكهێنانی دیالۆگ لهگهڵ لایهنی دژبهره.
ئهخلاقی ڕێگا: له ههوڵێكی تووشی شكانهاتوو بۆ چوونه نێو گۆڕهپانی حیزبه سیاسییهكان له سهردهمی جهوانیمدا بۆم دهركهوت كه چۆن كێشمانكێشی نێوان ڕاستی و شیان نهماوه و به جۆرێك سڕدراوهتهوه. ئهوهی كه شیانی ههیه، له ههماكاتیشدا بووهته ڕاستی. لهڕاستیدا ڕیالیسم ڕۆڵی ئهخلاقی دهگێڕا. دهستهڵاتی ڕیالیسم روویهكی ئهوتیۆپی ههیه كه ئیمڕۆ ئینسانهكان و بایهخهكان دهكاته قوربانی بۆ ئهو ئامانجهی كه سبهی و له دواڕۆژدا نیازیهتی و دهیههوێ پێی بگا.
له ژێر ئهم ناو و پرینسیپهدا مهسهلهی داماڵینی چهكی ناوكی خۆی حهشار داوه. كۆمۆنیستهكان له یهكیهتی سۆڤیهتیدا دیكتاتۆرییهكیان بۆ خۆیان قووت كردهوه، لهپێناوی ئهوهی كه گۆیا ئازادی وهدهست دهخهن. ڕێكخراوی نهتهوهیهكگرتووهكان یۆگسلاوی و عێراقی بۆمباران كرد گۆیا پێش بهتوندوتیژی دهگرن. لێره له ماڵه خۆمان له سوید دهوڵهت له چاكبژی دادهشكێنێ گۆیا بهو نیازهی چاكبژی بهرهو باشی ببا.
ههوڵدانی دوور له توندوتیژی ڕاست به پێچهوانهی ئهو پرینسیپهی سهرهوهیه. ئهخلاق و ههلوومهرجی ژیانی ئێمه لێكگرێدراون و لێك جیا نین. هارمۆنی نێوان ئهم پهیوهندییه له خۆیدا بێ كێشهو بێ پێچهڵپێچی نییه. بهڵام ههرچی بێت له خۆیدا پهیوهندییهكه. بهرههڵستكاری له خۆیدا له سهر بنهمای ئهو پهیوهندییه دوو لایهنهیه دامهزراوه. ههربۆیه دهبێ له نافهرمانی مهدهنی وهك دیالۆگی نێوان دوو بابهت بڕاونین. كامه شت ڕاستهو كامه شت بهپێچهوانه ههڵهیه، كامه شت شیانی ههیه و كامه شت شیانی نییه و ناگونجێت.
كردهوهكانی ئێمه نیشاندهری شته شیان و گونجاوهكانن. كاتێك هاوكارێك ههڵدهستێ و پێش به سووكایهتی پێكردنی كهسێك به كهسێكی دیكه دهگرێ یان ئهوه له بهڕێوهبردنی بڕیارو فهرمانێكی ڕۆخێنهر خۆ دهبوێرێ ئهوه نیشانهی ئهوهیه كه كردهوهكانی ئهو هاوكاره له خۆیاندا و لهو وهختانهدا گونجاون و شیانی ئهنجام دانیان ههیه. ئێمه ههموو كاتێك دهتوانین به بێ بیركردنهوهی قوڵ و ههر له ڕووی ههستهوه بیرێك یان دژایهتیكردنێك كه ناڕیالیستین و شیانی جێبهجێكردنیان نییه، توڕ بدهین. بهڵام له خهباتی بهكارنههێنانی توندوتیژیدا ئامانج و ئامراز لێكگرێدراون و لێكجیا ناكرێنهوه. بهشێك له ئامانج ههر له میانهی جێبهجێكردنی ههڵمهتدا وهدیدێت و ئهمهش شتێك نییه كه به بێ ئهنجامدراوی بهجێبهێلدرێ. لێرهدایه كه چوارچێوهیهك بۆ شته شیان و گونجاوهكان پێكدههێنرێت. ئهمه وهك پهیژهیهك وایه كه ههر جارێك بهرهو سهرهوهتر زیاتر ههڵدهكشێی و ههنگاو به سهر پلیكانی نوێتردا دهنێی، پاش ماوهیهك دهبینی كه ههڵكشان بهسهر پهیژهكهدا هاسان بۆتهوه.
كهس شك و گومانی لهوه نییه كه ئهوه حكوومهته كه دهبێ پێش به بڵاوبوونهوهی دهركهوتهی ژاراوی بگرێ. بهڵام كاتێك تێكۆشهرانی ژینگهپارێز له دانمارك و ئهمریكا دهستپێشخهری دهكهن و بۆ خۆیان دهیانههوێ پێش به دهركهوتهی ژاراوی بگرن ئهوه بێ گومان دیتنهكانی ههتا ئێستا لهسهر ئهوه كه كامه شت شیانی ههیه و ئاكتۆرو بكهرهكان لهم پهیوهندییهدا كێن، دهگۆڕدرێ.
بهڵام ئێمه ههموو ئیمكان و شیانهكان تاقی ناكهینهوه. ئێمه ڕێگا ههڵدهبژێرین. تێگهیشتنی ئێمه لهسهر ئهوه كه كامه شت ڕاست و درووسته یارمهتیمان دهدا كه كامه پهیژه ههڵبژێرێن كه بتوانین به سهریدا ههڵكشێین.
فهرمانبهری له یاسا بكه و ماڵ و سهرمایه وێران و تێكمهده، دوو پرهنسیپی ئهخلاقین له كولتووری ئێمهدا. كاتێك تێكۆشهرانی ژینگهپارێز به شێوهیهكی كراوه، مهكینهیهك كه خهریكی تێكدانی سرووشته تێكومهكان دهدهن و ههروهها یاساش ئهو تێكدانهی سرووشت دهپارێزێ ئهوه ئێمه بهرهوڕووی پرهنسیپهكان دهبینهوه. لێرهدایه كه ئێمه ئهو ئیمكانهمان وهدهست دهكهوێ كه تێگهیشتنهكانی خۆمان لهسهر ئهوه كامه شت ههڵه و كامه شت ڕاسته قووڵ بكهینهوه.
پهیژهی ئهخلاق: نافهرمانی مهدهنی شیانهكان نیشان دهدا، وێرای ئهوه هاوكات پرسی كردهوهی چاك دهخاته ڕۆژهڤهوه. ئێمه دهكرێ باز بهسهر ههڵمهتهكاندا بدهین و له بیریان بكهین. بهڵام ههر كاتێك دهچینه پێشێ و تووشی ئاستهنگ و بهربهستهكان دهبین، دهبینین كه پهیژهیهك ههیه. دهتوانین لهوانهی سهردهمانێك بهم رێگایهدا ڕۆیشتوون، پرسیار بكهین كه ئایا ئهمه پهیژهیهكی باشه و بههرو كوێمان دهبا. ئهوان ڕهنگهدوودڵ بن و له چوون بهو ڕێگایهدا ئاگادارمان بكهنهوه.
بۆ ئهوهی دیالۆگ و گفتوگۆ پێكبهێندرێ و لایهنی دژبهر بێدهنگی نهگرێته بهر، گاندی ڕێگایهكی له كردهوهدا ههڵدهبژارد كه دهكرێ به پهیژهیهكی بچوێنی. كامپانیا یان ههڵمهتێك دهكرا به دیالۆگ و وتووێژ دهست پێبكا و وردهورده بكێشرێته بهرههڵستكاری، بایكۆت و خۆبواردن، هاوكاری نهكردن و مل به بڕیار نهدان و نافهرمانی مهدهنی. ئهگهر هاتبا ئهمانه كاریگهر نهبوونایه ئهوه ههڵمهتبهر بۆ خۆی له قهراخ دهوڵهتهوه دهستی دهكرد به ههڵسووڕاندنی كاروبار و ههروهها دامهزراندنی ئهنیستیتۆ ئهڵتهرناتیڤهكان واته ئهنیستیتۆی دیكه له قهراخ ئهنیستیتۆ دهوڵهتییهكان.
له ڕێپێوانه بهناوبانگهكهی گاندی ناسراو به "ڕێپێوانی خوێ"، كاتێك هیندییهكان به مهبهستی لهژێر پێ خستنی یاسا كۆلۆنییهكانی ئینگلیز بۆ خۆیان دهستیان كرد به ههڵێنجێنانی خوێ له دهریا، ڕۆژنامهڤانێك له گاندی پرسی ئهگهر هاتوو حكوومهت دژكردهوهیهكی له بهرانبهر ههڵمهتهكهی ئێوهدا نیشان نهدا، چ دهكهن؟ گاندیش وهڵامی دایهوه ئهودهم منیش ناچار دهبم، خهباتهكه تووندتر بكهم. دژكردهوه نیشاندانی لایهنی دژبهر له شێوهی گرتن و ڕاونانی خهباتگێڕاندا له خۆیدا دهبێته بهشێكی پێویست و جیانهكراوه له خهبات.
ئهمه له خۆیدا چ پهیوهندییهكی به لایهنی دژبهرهوه كه دیوی ڕاستیانهی خۆی به پیشاندانی دژكردهوهكانی نیشان دهدا، نییه وهك گرووپه ئاماڵ گریلاكانی شارهكان بانگهشهی بۆ دهكهن. بهڵكوو لایهنی دژبهر بهكردهوهكانی تهنیا دهیههوێ شوێن و ههڵكهوتهی خۆی به ههڵمهتبهر بسهلمێنێ. ههر بۆیهشه ههموو كۆمهڵگه به فهرمانبهر و هاووڵاتیانییهوه له دیالۆگ و گفتوگۆوه تێوه دهگلێن.
دیالۆگ و گفتوگۆ ههر بهوهوه ڕاناوهستێ و بێدهنگ ناكرێ كه خهبات له قۆناخێكدا ڕاوهستێ یان له بیر بكرێ. بهڵكوو دیالۆگ دهتوانرێ بههۆی ههڵه و كهمووكووڕییه دژبهیهكهكانهوه ڕاوهستێندرێ. تهنیا ههڵمهتبهرهبه هێز و وریاكانن كه دهتوانن به پهیژهی خهباتدا بهههنگاوی گهورهگهورهوهسهر كهون. ئهگهر هاتوو لهههوڵهوهپهلهكرا، ئهوه شیانهكان بۆ دیالۆگ و گفتوگۆ له بهین دهچن. له ههمانكاتدا ئهگهر ئاستهنگ و تهنگووچهڵهمه دهخرێته بهر ئینسانهكان زۆر كهم پهیوهندی بهوهوه ههیه كه خهبات زووتر له وهختی خۆی توندتر دهكرێ. بهڵكوو ههڵمهته خراپهكان دهكرێ نیشانهی ئهوه بن كه ههڵمهتبهران به شێوهی پێویست و گونجاو، ههوڵی پێوهندی و گفتوگۆیان نهداوه.
ئهمه له ههمانكاتدا نابێ بهو مانایهش بێ ئهگهر ههڵمهتێك له خۆیدا نهبووهته هۆی پێكهێنانی دیالۆگ و گفتوگۆ ئهوه ئیتر ههڵمهتهكه له بنهڕهتدا خراپ بووه. لایهنی دژبهر دهتوانێ وهك تاكتیك دیالۆگ و گفتوگۆكهی ڕابگرێ. ئهمه له خۆیدا شیانی ئهوه فرهتر دهكا، كه گرووپه بهرههڵستكارهكان لهگهڵ چین و توێژهكانی دیكهی كۆمهڵگه دیالۆگێكی ڕاستهوخۆ پێكبێنن. ئهم پێشوهچوونه له ڕاستیدا زۆر سرووشتییه. كاتێك لایهنی دژبهر دهبینێ كه بههۆی ڕاگرتنی دیالۆگ و گفتوگۆوه بهشێك له كاریگهری خۆی لهدهستداوهو لهڕاستیدا بۆخۆی زهرهرمهند بووهئهوه شانسی ئهوه كه دیالۆگێكی به بهرههمتر و به كهڵكتر له جاری پێشووتر، جارێكی دیكه وهگڕ بكهوێ، فرهتر دهبێ. ههر بۆیهبێدهنگی لایهنی دژبهر له خۆیدا دهتوانێ وهك شیانێك كه دیالۆگێكی بههێزتر وهگڕ بخا، چاوی لێ بكرێ.
له ڕاستیدا ڕهنگه هێندێك جار ئهو خهباته نافهرمانی مهدهنییهی دهبێته هۆی سزای دوورودرێژ كهمتر گۆنگهڵ ههڵخێنانهتر بێ ههتا ئهو شێوه خهباتهی كه دهبێته هۆی سزای دهمكورت. ئهمهش ڕهنگه دوو هۆكاری ههبێ: لهو ههڵمهتانهدا كه مهترسییهكان بۆ ههڵمهتبهران چكۆڵهترن ئهوه ههڵمهتبهران به شێوهیهكی بهرفره پێشوازی لێدهكهن. لهو ههڵمهتانهی كه گهورهترن و ههروهها سزای گهورهشیان بهدواوهیه، ههڵسوكهوت و دژكردهوهی دامودهزگاكان له لایهن ژمارهیهكی زۆرترهوه دهبرێته ژێر پرسیار. بنهما بۆ ئهم مهسهلهیهش ئهوهیه كه كردهوهی گرووپه ههڵمهتبهرهكان وهك كردهوهیهكی بهجێ و درووستی بیر لێكراوهو ئهخلاقی چاوی لێدهكرێ.
به بێ بیركردنهوهیهكی قووڵ من پێموابوو ههڵمهته یاساییهكان كهمتر له ههڵمهته نایاساییهكان گۆنگهڵ ههڵخرێنتر بن. بهڵام ئهمه ههموو كاتێك وا نییه. من بۆ خۆم ئهندامی كۆمهڵهی ئاشتی سویدیم. ههروهها له ههمانكاتیشدا ئهندامی بزووتنهوهی پلاگبیلم. كۆمهڵهی ئاشتی سویدی لهم ساڵانهی دواییدا بێجگه لهخۆبواردن له ئهنجامدانی ئهركی چوونه سهربازی ههوڵ دهدا له ئهنجامدانی ههڵمهته نایاساییهكان خۆ ببوێرێ. بزووتنهوهی پلاگبیلیش بهههمان شێوه فرهتر له ئامرازه یاساییهكان كهڵك وهردهگرێ بهڵام له ههمانكاتدا خهباتی نافهرمانی مهدهنی بهشێكی گرینگ و جیانهكراوه له جۆری خهباتهكهمان پێكدێنێ.
كاتێك بهڕێوهبهرایهتی بووفورش Bofors كارگهی چهكسازی سویدی له ساڵی 1996دا ههوڵیدا لهگهڵ بزووتنهوهی پلاگبیل گفتوگۆ بكا داوای ئهوهیان كرد كه ئهوان نایانههوێ كۆمهڵهی ئاشتی سویدی له گفتوگۆكاندا بهشداری بكهن. له بهر ئهوهی من بۆ خۆم ئهندامی (كۆمهڵهی ئاشتی سویدی) بووم، ئهم داوایهی بووفورشم بۆ بوو به پرسیار و دهمهویست بزانم بۆچی. كهسێك له لایهن بووفورشهوه گوتی كه كۆمهڵهی ئاشتی سویدی جێی متمانه نین. ئهم شته دهكرێ چهند خوێندنهوهی جیاوازی لێبكرێ. خوێندنهوهیهك دهكرێ ئهوه بێ كه بزووتنهوهی پلاگبیل له خۆیدا مهترسییهك بۆ سهر بووفورش نییه بهڵام ئاشكرا كردن و لهقاودانی چهكفرۆشتنهكانی بووفورش له لایهن كۆمهڵهی ئاشتی سویدییهوه بۆ خۆی مهترسییهكه بۆ سهر بووفورش. ئهوهكه بزووتنهوهی پلاگ بیل چهكه درووستكراوهكانی بووفورش دهشكێنی و لهكاریان دهخا ڕهنگه به ڕادهی لهقاودانهكانی كۆمهڵهی ئاشتی سویدی بۆ ئهوان جێی مهترسی نهبێ.
من پێموایه له باتی ئهو هۆكارهی سهرهوه، خۆبواردنی بووفورش له گفتوگۆ لهگهڵ كۆمهڵهی ئاشتی دهگهڕێتهوه بۆ ئهوه كه هێندێك جار له لایهن ژمارهیهك نوێنهرانی كۆمهڵهی ئاشتی سویدییهوه به شێوهیهكی كراوه و فهرمی بووفورشیان له ڕادهبهدهر داوهته بهر هێرشی توند و تاوانباركردن. ئهو كهسانه به تایبهتی له كاتی سكانداڵ و ئابڕووچوونی بهرتیلدانی بووفورش له هیندوستان دهیانهویست كهڵكی سیاسی لهو ئابڕووچوونه وهربگرن.
كارگهیهكی دیكهی چهك ههمان شتی گوتووه. ئهو كاتهی كه تهیارهكی یاس (Jas یاس تهیارهیهكی شهڕكهره كه له لایهن شهریكهی سابی SAAB سویدی و چهند وڵاتی دیكهی ئوروپاییهوه درووست دهكرێ) له ستۆكۆڵم كهوته خوارهوه من له لینشۆپینگ Linköping له كهمپی داماڵینی چهكدا خهریكی شكاندن و لهكارخستنی چهك بووم. ههر ئهوهمان زانی سهروگوێلاكی ماسمیدیا له كهمپهكه وهدهركهوت. ئهوان پرسیاریان كرد: ئایا ئێمهدهمانههوێ لهسهر ڕووداوی كهوتنه خوارهوهی تهیارهكه بۆچوونهكانی خۆمان بڵێین. پرسیارهکهی ئهوان ئهوهبوو: ئایا ئێستا ههلێكی باش نییه كه ئێمه وهك كۆمهڵهی ئاشتی سویدی كۆمهڵه ههڵمهتێك له دژی "یاس" دهسپێبكهین له كاتێكدا پرۆژهی "یاس" به گشتی بهم ڕووداوه كهوتووهته لێژی؟
ئێمه نهمانویست ئهمه به دهرفهت بزانین و كهڵك له ڕووداوهكه وهربگرین. ئێمه له ڕوودانی ئهم تراژیدییه داخ و كهسهری خۆمان دهربڕی و تهنانهت به نیشانهی هاودهردی كردن لهگهڵ فڕۆكهوان و بنهماڵهكهی ههتا ماوهیهك ههڵمهتی چهكداماڵینمان له كهمپهكه وهدوا خست.
بهڵام ماسمیدیا ههر لهو كاتهدا چهند كهسێكیان له كۆمهڵهی ئاشتی سویدی دیتهوه كه به شێوهیهك سووكایهتی و بێڕێزیان به"ساب" و پرۆژهی "یاس" كرد. من له بیرمه كاتێك گوێم لهو قسانه بوو، ههستێكی ناخۆش دایگرتم. ئهوه له كاتێكیشدا بوو كه من بۆ خۆم ماوهی چهند حهوتوویهك بوو كه له ههڵمهتهكانی داماڵینی چهكدا له دژی "یاس" بهشداریم دهكرد.
پۆلیسێك له شاری لینشۆپینگهوه هاته سهردانمان و له لایهن هاوڕێ پۆلیسهكانی و ههروهها چهند بهرپرسێكی "ساب"هوه پهیامێكی بۆ هێنابووین كه بریتی بوو له دهسخۆشانه پێگوتنمان سهبارهت بهوه كه ئێمه چۆن توانیومانه بهسهر ئهو ههلوومهرجه دژووارهدا زاڵ بین و ههڵوێستی باش دهرببڕین. پۆلیسهكه گوتی: "ئێوه به دژكردهوه و چۆنییهتی ههڵوێستگرتنتان له كاتی ئهو تراژیدییهدا توانیتان ڕێزێكی زۆری ئێمه بۆ لای خۆتان وهدهستبێنن".
ڕهنگه بهرههڵستكارێكی توندئاژۆ و ڕادیكاڵ بڵێ جا من ڕێزی كهسانێك كه له فابریكای چهكسازیدا كار دهكهن، بۆ چییه؟ ئهمه ڕاسته، ئێمه بیروڕای جیاوازمان ههیه بهڵام تێپهڕ بوونی كاتیش نیشان دهدا كه كامهمان لهسهر مافه.
ڕێگای ئهخلاق: خهباتی نافهرمانی مهدهنی بهو مانایه نییه كه خۆت له سهرهوهی یاسا دابنێی. ئهمه ڕاستییهكه و ئهگهر چی یاساش لهژێر پێ دهخرێ بهڵام ئهو ڕاستییه له بیر ناكرێ. بهشداربووانی ههڵمهت لهژێر بهرپرسایهتی كردهوهكانیان ههڵنایهن. ههربۆیه خهباتی نافهرمانی مهدهنی كردهوهیهكی سیاسییه كه له بهرانبهر یاسادا ڕادهوهستێ و داوای مافێكی زێدهتر دهكا. كه داوای بایهخی بهرزترت له یاسا كرد، بهو مانایه نییه كه ههمیشه ڕاستییهكان تهنیا له لای تۆیه. بهڵكوو ئهمه له خۆیدا تهنیا بنهمایهكه بۆ پێكهێنانی دیالۆگ و گفتوگۆ. هیواش ئهوهیه كه وردهورده دیالۆگ و وتووێژ بكێشرێته ڕێكهوتن. ئهمه زۆر جار له مێژوودا ئهوهی بگهڕێتهوه سهر خهباتی نافهرمانی مهدهنی سهركهوتنی وهدهستهێناوه وهك نموونهی وهدهستهێنانی مافی مانگرتن و ئازادی مهزههبی.
هێندێك جار پێویسته خۆت له سهروهی یاسا دابنێی. بهڵام لهو كاتهدا ئیتر نافهرمانی مهدهنی وهك شێوهی خهبات ههڵنهبژێردراوه بهڵكوو شێوهیهكی دیكهی خهبات كه لهگهڵ ههلوومهرجدا باشتر گونجاوه، ههڵبژێردراوه. نموونهیهك لهم پهیوهندییهدا شاردنهوهی پهنابهرێكه كه مهترسی ڕاونان، گرتن و تهسلیمكردنهوهی خراوهته بهر. لێرهدا دهبینرێ كه ههموو كاتێك ناتوانرێ له شێوهی خهباتی نافهرمانی مهدهنی كهڵك وهرگیردرێ. حهشاردانی پهنابهرێك بهر له ههموو شتێك كارێكی ئینسانییه. ئاكامه سیاسییهكانی ئهم كاره كاتێك دهردهكهوێ كه ئهو گرووپانهی پهنابهر دهشارنهوه پێش له ههموو شتێك شیانی ئهوهیان ههبێ كه بهشێوهیهكی كراوهو ئاشكرا باسی كارهكهی خۆیان بكهن. ههربۆیه له ههلوومهرجێكی ئاوادا ههتا كاتێك ئهو گرووپانهی پهنابهر حهشار دهدهن بهكراوهیی باسی كارهكانی خۆیان نهكهن، ناتوانرێ جۆری خهباتهكهیان ناوی خهباتی نافهرمانی مهدهنی لێ بنرێ.
ئهگهر چی خهباتی نافهرمانی مهدهنی خۆی له سهرهوهی یاسا دانانێ به شێوهیهكی گشتی كهس مافی له ژێر پێنانی یاساش به خهباتگێڕانی نافهرمانی مهدهنی نادا. تهنانهت هۆكاری زۆر ههیهبۆ ئهوه بگوترێ خهباتی نافهرمانی مهدهنی له خۆیدا ههڵهیه. یاسا له خۆیدا وهك بهرههمی بیر و هزرێكی زۆر و هێندێك جار وهك ئاكامی دیالۆگ لهگهڵ هاووڵاتیاندا چاوی لێدهكرێ. ئهگهر یاسا وهك گوترا بهرههمی بیروهزرێكی فراوانی مرۆڤ بێ كه وایه لهژێر پێنانی ناتوانێ ههروا سووك و ئاسان بێت.
كهوایه ئهو شته چیه، ئهو مافه به ئێمه دهدا یاسا له ژێر پێ بخهین؟
ئهگهر بڵێین مافی تاكه و تاك بۆی ههیه به دوای ویژدانیدا بڕاو ئهو شتهی ویژدانی لێی ڕازییه، بیكا ئهوه ئهمه لهخۆیدا جێی گرفته ئهگهر بێتوو ئهوه لهبهرچاو بگرین كه مهبهست له خودی چهمكی ویژدان چیه. ئهگهر هاتوو ویژدان وهك باوهڕی شهخسیی تاك ببینین ئهوه دهتوانرێ ئهمه بكرێته پاڵپشت بۆ ههموو چهشنه كردهوهیهك.
هێنڕی دهیڤید تۆرێئۆ پێیوایه مافێك ههیه كه لهسهرهوهی یاسایهو ههموو كردهوهكانی مرۆڤیش كه له بنچی ئهو مافهوه سهرچاوه دهگرێ له بنهڕهتدا شۆڕشگێرانهن. ههر مرۆڤێك له بهرانبهر مرۆڤهكانی دیكهدا مافێكی بنهڕهتی ههیه كه ئهو مافه، مافی ئینسان له بهرانبهر ئینسان دایه. ههربۆیه ئێمه ئهو مافهمان نییه كه ئهو مافه له ئینسانێكی دیكه زهوت بكهین. تۆرێئۆ له كتێبی واڵدین Waldenدا بێجگه لهوه، تهنانهت باسی مافی سرووشت و مافی ئاژهڵیش دهكا.
تۆرێئۆ وهك بنهما شیانی ئهنجامدانی خهباتی نافهرمانی مهدهنی له تێگهیشتنی ئێمهدا دهبهستێتهوه بهو شتهی كه له ڕاستیدا ڕاسترین شته. ئاكام لای تۆرێئۆ ئهوهیه كه ویژدان سهرچاوهی باوهڕی شهخسی مرۆڤهكانه. ئهمه دهكرێ وهك تێگهیشتنێكی هاوبهش لهسهر ئهوه كه چی ڕاست و چی ههڵهیه [لای تۆرێئۆ] بخوێندرێتهوه. تهنانهت تۆرێئۆ لهسهر ئهو باوهڕه بوو كه ئهنجامدانی ئهو شتهی كه مرۆڤ پێیوایه ڕاسته وهك ئهرك دهكهوێته سهر شانی مرۆڤ. من دهمههوێ له سهر ئهم ڕستهیهی دوایی ڕابوهستم. دهزانین مافێكی گشتی كه ئهو مافهی بهئێمهدابێت، نافهرمانی مهدهنی بكهین، به ئێمه نهدراوه. بۆیه هێندێك جار وهك ئهرك دهكهوێته سهر شانمان كه نافهرمانی مهدهنی بكهین. چهوسانهوه و توندوتیژی دوو شتن كه دهبێ ڕاگیرێن. تهنانهت مهترسی بۆ سهر دیمۆكراسی یان مافی مرۆڤ بهرپرسایهتییهكی ئهخلاقی دهخاته سهر شانی ئێمه كه بێدهنگ نهبین و بهرههڵستكاری بكهین.
له ئوگوستی ساڵی 1998 گهورهقهشهکانی (ئوسقۆف) سوید باسی نافهرمانی مهدهنییان كرد. ئهوان لهسهر ئهوه ڕێكهوتن كه دهكرێ هێندێك جار نافهرمانی مهدهنی شێوهیهكی گونجاوی خهبات بێت. " بهشێوهیهكی گشتی ناكرێ لهخهباتی نافهرمانی مهدهنی پشتیوانی بێ ئهم لاوئهولا بكرێ بهڵكوو دهبێ بهستراوه به پێی ههلوومهرجی جیاواز و شوێن ههتا شوێن ههڵسهنگێندرێ.
ژمارهیهك تێكۆشهری سویدی چهند ساڵێك لهمهوبهر بانگهشهی ئهوهیان كرد كه خهباتی نافهرمانی مهدهنی ههموو كاتێك ڕاستهو لهجێی خۆیدایه. من ئهمه ناو دهنێم شێوهخواز "مێتۆدیسم". ئهوانهی كه لهو بڕوایهدان كه نافهرمانی مهدهنی ههموو كاتێك درووسته، شێوه (مێتۆد) له سهرهوهی ئاوات، خواست و پێویستییهكانی ئینسان دادهنێن.
نافهرمانی مهدهنی ههر بهڕادهی كهمی فهرمانبهری دهتوانێ لهخۆیدا درووست بێت. ڕاست ههر وهك ههموو چهشنه كردهوهیهكی ئینسانی دهبێ نافهرمانی مهدهنیش له مهرجه ئهخلاقییهكانهوه سهرچاوهبگرێ و له ڕوانگهی ئهخلاقییهوه ههڵسهنگێندرێ. ئایا كهسێك بههۆی نافهرمانی مهدهنییهوه زهرهرمهند دهبێ یان نا؟
ئهخلاق شتێك نییه كه ئینسان به تهنیا و له ڕوانگهی خۆیهوه پێی بگا. ئهخلاق پهیوهندی به كۆمهڵی ئینسانهكان و پێویستی ئهوانهوه ههیه. له فهلسهفهدا ئهخلاق پهیوهندی به بیر، لێكۆڵینهوهو لۆژیكهوه ههیه ههتا ئهوه كه پهیوهندی به ئینسانهكان و شهرت و مهرجی ئهوان له بهرانبهری یهكتریدا ههبێ. بهڵام ئێمه بهرپرسایهتی ئهخلاقیمان لهبهرانبهر بیر و لۆژیكدا نییه بهڵكوو بهرپرسایهتیمان وهك ئینسان لهبهرانبهر یهكتریدا ههیه.
بۆ كهسانێكی دیكه ئهخلاق پهیوهندی به ڕووانین، مهبهست و ههموو ئهو شتانهی پهیوهندی به خودی خۆیانهوه ههیه، ههیه. بهڵام ئهخلاق بهر له ههموو شتێك پهیوهندی بهوهوه ههیه كه ئێمه چۆن لهگهڵ یهكتری ههڵسوكهوت و مامهڵه دهكهین.
دهراوسێیهكی من له شهڕهكانی سێربستاندا بهشداری كردبوو. له شهڕهكاندا بۆی دهركهوتبوو كه لایهنی دژبهری شهڕكهر له شهڕهكاندا چهكی "بووفورش"ی سویدی بهكار هێناوه. من لهو باوهڕهدا نیم ئهوانهی كه كهوتوونهته بهر تهقهی چهكی سویدی هزرو چۆنییهتی بیركردنهوهی ئێمهیان بهلاوه گرینگ بێت. پرسیار ئهوهیه كه بۆچی ئێمه پاسیڤ و بێدهنگین لهكاتێكدا چهكهكان، فابریكاكانمان بهجێ دێڵن و بهرهو بهرهكانی شهڕ دهنێردرێن. ئێمه باش دهزانین كه ئهو چهكانه بهكار دهبرێن. كه كارئاسانی بۆ دهربڕینی دهژكردهوه بكرێ له خۆیدا كردهوهیه. لێرهدا ئهخلاق له ئێمه دهخوازێ و ئهركی ئینسانی دهكهوێته سهر شانی ئێمه كه جیاواز لهوه ئایا كردهوهكانمان یاساین، نایاساین یان پاسیڤ و بێدهنگن، ههڵوێست وهربگرین.
گاندی دهیگووت ئهوهی ڕاستی بێت بێ ئهملاوئهولاشه (موتڵهقه). بهڵام ئهوهشی گوتووه كه تێگهیشتنی ئێمه له ڕاستی گۆڕانی بهسهردا دێت. كهس ناتوانێ تێگهیشتنی موتڵهقی له سهر ڕاستی ههبێ. ویژدان لهژێر كاریگهری ههلوومهرجه مێژووییهكان و ئهزموونه كهسییهكانی مرۆڤهوه دیاری دهكرێ. ههربۆیه نافهرمانی مهدهنی خوێندنهوهیهكی ئاسایی ئهخلاقی كۆمهڵگهیه. ئهم ئهخلاقه بههۆی دیالۆگ و وتووێژ لهگهڵ بهرهی دژبهر و تێگهیشتنهكهی دواتر له ماوهی مهحكهمه كردنێكدا پاش ئهنجامدانی كردهوهیهكی نافهرمانی مهدهنی دهخرێته بواری تاقیكردنهوه.
ههتا كاتێك بهرههڵستكاری له شێوهیهكی كراوه و فهرمیدا بهڕێوه دهچێ ئهوه خهڵكی دیكه هان دهدرێ كه له دیالۆگ و گفتوگۆدا بهشداری بكهن. كراوهیی بنهمایه بۆ دیالۆگ و ڕێكهوتن. ههروهها له لایهكی دیكهوه بنهماشه بۆ ئهوه لایهنی دژبهر بتوانێ له كردهوهكانی من ڕهخنهی خۆی بگرێ. كراوهیی من ناچار دهكا كه بهرگری له كردهوهكانم بكهم. شیانی ئهوه كه ڕهخنهت لێ بگیردرێ له خۆیدا دهبێته هۆی درووستبوونی دیوارێكی قایم له دژی ئهخلاقێكی داخراوی سێكتاریستی. ههموو گرووپێكی بهرههڵستكار دهبێ كراوهو ئاوڵا بێ كه ههڵه دهكا و دهبێ پێ له ههڵهكانی خۆشی بنێ.
كاریگهری نافهرمانی مهدهنی وهك هاندانێكی ئهخلاقی نه تهنیا لهسهر دۆست و ههڤاڵانی تێكۆشهران بهڵكوو لهسهر خهڵكی دیكهش ڕهنگدانهوهی ههیه. ئهمه وادهكا كه نافهرمانی مهدهنی لهگهڵ ئهو ئامانجانهی كه ڕهچاوی ئهخلاقی تێدا ناكرێ، یان به واتایهكی دیكه له ڕوانگهی گشتییهوه نادرووستن، نهگونجێ.
بهڵام دیسان ههڵدهكهوێ و دهكرێ ئاماژه به خهباتی نافهرمانی مهدهنی خراپیش بكرێ. كاتێك گرووپێكی بهرههڵستكار بههۆی كردهوهكانیانهوه شیان و دهرگای دیالۆگ لهگهڵ لایهنی دژبهر دادهخهن ئهوه ئهوان بهم كردهوهیهیان زیاتر دهستهڵاتی دژبهر دهسهلمێنن. به داخستنی دهرگای دیالۆگ شیانی هاووڵاتیان بۆ تێگهیشتن له كێشهكهو بۆ ئهوه ئهوانیش بۆچوونهكانی خۆیان لهسهر ههڵمهتهكان دهرببڕن له كهمی دهدا و ئهمهش لهخۆیدا دهبێته هۆی پشتگیری زیاتر له لایهنی دژبهر.
لێرهدا ئێمه بازنهیهك دهبینین. لهم بازنهیهدا، نافهرمانی مهدهنی به دهوری ههمان ئهخلاق، ههمان شێواز و مێتود و ههمان ئامانج و ئامراز خول دهخواتهوه. ڕاسته هێندێك جار ناكۆكی و ههڵبهز و دابهز دهكهوێته نێو بازنهكه، بهڵام پێكهاتهی نێو بازنهكه قهد له یهك دانبڕدرێن و لهیهك جوێ نابنهوه.
دیمۆكراسی وهك بنهما: خهباتی نافهرمانی مهدهنی بهزۆری له ترادیسیۆنی لیبراڵییهوه سهرچاوهی گرتووهو پێشكهوتووه. هاووڵاتیان ههمیشه لهگهڵ كێشهی دیلهمای وڵاته مۆدێڕن و دیمۆكراتهكاندا بهرهوڕوو بوون. لهم نێوهدا ههوڵ دراوه به هۆی ئامرازه دیمۆكراتیكهكان، كهمایهتییهكان بپارێزرێن و ئیدهئالی بهرزی ئهوان كهمتر له لایهن زۆرایهتییهوه پێشێل بكرێ.
دیمۆكراسییه ڕۆژئاواییهكهی ئێمه لهگهڵ دوو دیلهمای بنچینهیی بهرهوڕوویه: یهكهم؛ ههژارهكان، بێ خانووبهرهكان، بێكارهكان و ههروهها ئهوانهی بهگشتی لهژێر تهوژمدان له جیهانی ڕۆژئاوادا له كهمایهتیدان. ههر له بهر ئهم له كهمایهتی بوونهشیاندا ناتوانن له ڕێگای دهنگدانهوه بگهنه مافهكانی خۆیان. دووهم؛ كردهوهكانی ئێمه كاریگهری لهسهر خهڵكێكی زۆر له دهرهوهی ئێمه دادهنێ كه له ڕاستیدا ئهوانیش مافی دهنگدانیان نییه. ئهوانهی كه له بهر بوونی نهزمی نایهكسانی جیهانی له برسان دهمرن یان ئهوانهی بههۆی چهكهكانی ئێمهوه دهكوژرێن، هیچ مافێكی ههڵبژاردنیان نییه كه بتوانن شوێن لهسهر ئهو پرسانه دابنێن كه پهیوهندی بهوانهوه ههیه. ئهوان دوور و جیاواز له ئێمه لهو بهری سهرتۆپی زهوی دهژین.
ئهگهر ئێمه ئهوانه له بیر بكهین كه كردهوهكانی ئێمه كاریگهری لهسهریان دادهنێ ئهوه دیمۆكراسیمان بهدهستی خۆمان لهچاڵ ناوه. ئێمه له سیستهمێكی گلۆبالدا دهژین كه ئینسانهكان له یهكتری جوێ كراونهتهوه. دهكرێ ئهمه ناو بنێین ئاپارتایتی گلۆبال. ئاپارتاید له زمانی ئهفریقایی، ئهفریقای باشوورهوه له سهر بنچینهی وشهی ئاپارت apart یانێ بهجیا و دوور له یهكتری ژیانكردن، سهرچاوهی گرتووه. ئێمهی سویدی دهتوانین بۆ كوێی جیهانی سێههم پێمانخۆش بێت سهفهر بكهین. بهڵام ههژارهكانی جیهانی سێههم بۆیان نییه پێ بنێنه نێو وڵاتهكهی ئێمه. له ئوروپادا تهنانهت گومریكی بهرگری له دژی شتوومهكهكانی دهرهوهی یهكیهتی ئوروپا داندراوه. جیهانی سێههم بۆی نییه بێ و به هۆی شتوومهكه ههرزانهكانی لهگهڵ ئێمه پێشبڕكێ بكا. ئهمه تهنیا دوو نموونهی چكۆڵه بوو بۆ ئهوه نیشان بدرێ كه چۆن ناسیۆنالیزم و سیستهمه ئابوورییهكان، دیمۆكراسی چاڵ دهكهن.
تهنیا له دیمۆكراسییهكانی ڕۆژئاوادا له خهباتی نافهرمانی مهدهنی كهڵك وهرناگیردرێ. خهڵك له سیستهمه دیكتاتۆرییهكانی جیهانی سێههم و حكوومه سۆسیالیستییه تاك حیزبییهكانیشدا بهشێوهیهكی كراوهو فهرمی و دوور له توندوتیژی یاساكان لهژێر پێ دهخهن. سهرهڕای مهترسی زۆر واوێدهچێ زیاتر له وڵاته دیكتاتۆرییهكان ههتا دیمۆكراتیكهكان له خهباتی نافهرمانی مهدهنی كهڵك وهربگیردرێ. لهم پهیوهندییهدا دهكرێ هێندێك نموونهی وهك دیمۆكراتیزهكردنی وڵاتانی ئوروگوای، شیلی، ئارژانتین و سهركهوتنهكانی بیرجیاكانی ئوروپای ڕۆژههڵات له سهردهمی دیكتاتۆری سۆڤیهتیدا له ڕێگای خهباتی نافهرمانی مهدهنییهوه ناو بهرین.
دینامیكی شێوازی خهباتی نافهرمانی مهدهنی لهخۆیدا له دیمۆكراسییهوه سهرچاوه دهگرێ و ههر ئهویش بهبنهما دهگرێ بۆ پێكهێنانی دیالۆگ و گفتوگۆ. مهحكهمه لانیكهم زهمانهتی ئهوه دهكا كه شیانێك بۆ دیالۆگ وهدیبێت. كهسێك دهڵێ كردهوهكان ڕاستن و له جێی خۆیان دان، كهسێكی دیكه بهپێچهوانه كردهوهكانی پێ ههڵهیه. ههر پێكهێنانی ئهم دیالۆگهشه كه خهباتی نافهرمانی مهدهنی له شێوهكانی دیكهی خهبات وهك بایكۆت، مانگرتن و ههڵمهتی ڕاستهوخۆ جوێ دهكاتهوه. ئهم شێوازانه لهخۆیاندا زیاتر وهك ئامرازی تهوژم خستنهسهر چاویان لێدهكرێ. بهپێچهوانه لایهن و ڕووی ئهخلاقی له خهباتی نافهرمانی مهدهنیدا وهك بنهما بۆ دیالۆگ، نایههوێ دژبهرهكهی بهزۆر و لهژێر تهوژمدا بۆ دیالۆگ ڕاپێچ بكا.
ئهلێكساندر پێچزنیك Aleksander Peczenik پرۆفیسۆر له مافناسی گشتی لهزانكۆی لوند [سوید] بهرههمێكی پڕبایهخی لهسهر فهلسهفهی ماف نووسیووه كه پێویسته خوێندكارهکانی مافی دهورهی پارێزهری و دادوهری وهك دهرس بیخوێننهوه. لهم كتێبهدا هاتووه كه خهباتی نافهرمانی مهدهنی بهشێكه له دهوڵهتی ماف و یاسا. یاسا كهموكووڕی ههیه. ههربۆیه قازییهك ناچاره له ڕووی عهقڵانییهوه پشتیوانی له حوكمێك بكا. هۆكاره قهزاییهكان بۆ دانی حوكمێك تهواو نین ههربۆیه پێویسته بایهخه ئهخلاقییهكانیش له بهرچاو بگیردرێن. له مافپهروهری، پاراستنی یاسا و ههم خوێندنهوهشیان پێویسته لانیكهمی نۆرمه ئهخلاقییهكان ڕهچاو بكرێن.
ههروهها پێچزنیك ئاماژه بهوه دهكا كه ماف لهخۆیدا كاركردێكی ئهخلاقی یان ئهخلاق درووستكهرانهی ههیه. بهههمان شێوه كه سزای تاوان كهمتر دهبێتهوه، هاوكات مهرجهكانی یاسای مافیش زۆرتر دهبن. من وای بۆدهچم ئهگهر ئهمه ڕاست بێت ئهوه لهخۆیدا بهو مانایهش دهبێ كه دینامیكێكی وا له كاركردی یاسای ئهخلاق درووستكهرانهدا ههیه كه له خۆیدا دهبێته هۆی پهرهگرتنی زیاتری نافهرمانی مهدهنی. ئهگهر هاتوو خهڵك وشیاریان لهسهر ویژدان و ئهخلاقی خۆیان فرهتر بوو و كهمتر خۆیان بهخۆبوواردن خهریك كرد، ئهوه كهموكووڕیهكانی یاساش زیاتر ههست پێدهكهن. نافهرمانی مهدهنییهكی ئهخلاقی بهههمان شێوهش دهبێته هۆی ئهوهی مافهكان زیاتر بچهسپێن و وردهوردهو له داهاتووی دووریشدا فهرمانبهری له یاسا پهره بگرێ.
هۆكار زۆرن بۆ ئهوه كه هاوڵاتیان له ژیانی ئاسایی خۆیاندا فهرمانبهری له یاسا بكهن. "بهڵام له باشترین دهوڵهتی یاسایی جیهانیشدا هاووڵاتیان لهباری ئهخلاقییهوه لهسهر شانیان نییه كه فهرمانبهری له ههموو جۆره یاسایهك بكهن. یاساكان بههۆی ئینسانهكانهوه داندراون و ههربۆیه ڕهنگه هێندێكیان ههڵه بن. كامه سیستهمی مافه، نهیانتوانیووه خۆی له ڕهخنهگرتن بێ بهری بكا. "
پێچزنیك له نێوان جۆرهكانی نافهرمانیدا جیاوازی دادهنێ. "نافهرمانی بێدهنگ"، دهكرێ ههمان شت بێ كه من ناوم ناوه "تاوانی یاسایی نهێنی". پێچزنیك لێرهدا كێشهیهكی ئهخلاقی دهبینێ. " تاكێك به تهنیا دهتوانێ خراپ له هۆكاری ئهخلاقی بهرههڵستكاریكردن تێبگا. تهنیا له ههلوومهرجێكدا كه دژكردهوهكهی كراوهو فهرمی ببێت ئهو شیانهی بۆ دهڕهخسێ كه زانیاری جێی متمانه له خهڵكهوه وهدهستبێبێ كه خهڵك چلۆن كردهوه نافهرمانییهكهی ههڵدهسهنگێنن". بهڵام پێچزنیك پێیوایه نافهرمانی بێدهنگی تهنیا دهتوانێ له وڵاته دیكتاتۆرییهكاندا بهكار ببرێ.
بێجگه لهوه نافهرمانی دهكرێ له وڵاته دیمۆكراتیكهكاندا كراوه و فهرمی بێت. بنهما و چاوگی نافهرمانی دهبێ دوور له زۆر و توندووتیژی بێت. به پێی تێڕوانینهكانی پێچزنیك نافهرمانی مهدهنی تهنیا كاتێك جێی پشتگری و سهلماندنه كه ئاكامی فهرمانبهری له یاسا خراپتر بێ لهو ئاكامه خراپانهی كه له دوای ئهنجامدانی كردهوهیهكی نافهرمانی مهدهنی وهدی دێن. من ئهم ڕوانگهیهی پێچزنیك ئاوا دهخوێنمهوه كه دهبێ نافهرمانی مهدهنی تهنیا ئهو وهختانه بهكار ببرێ كه فهرمانبهری كردن له یاسا دهبێته كردهوه یان ههڵسووكهوتێكی نائهخلاقی. لێرهدایه كه من ڕوانگهکانی پێچزنیك نزیك به باس وخواسهكانی نێو بزووتنهوهی پلاگبیل دهبینم.
به پێی بۆچوونهكانی پێچزنیك ئهگهر بێتوو مافه ئهخلاقییه بنهڕهتییهكانی مرۆڤ پێشێل بكرێن یان كاتێك تێكستی یاسایهك لهگهڵ یاسایی بنچینهیی ناتهبایی ههبێ ئهوه هۆكاری ئهخلاقی قایم ههن كه له نافهرمانی مهدهنی كهڵك وهربگیردرێ. هێندێك جار به تێپهربوونی وهخت هۆكارهكان بۆ بهكارهێنانی نافهرمانی مهدهنی ئهوهنده بههێزن كه ئهو دهم نافهرمانی مهدهنی تهنانهت دهبێته ئهركیش. "ئهگهر هاتوو دهوڵهتی دیمۆكراتیكی ماف، به شێوهیهكی بهردهوام (سیستهماتیك) و چوارچێوهیی (ستروكتورییانه) كهوته مهترسی تهنانهت ههر تاكێك له باری ئهخلاقییهوه دهكهوێته سهر شانی كه له ڕێگای نافهرمانی مهدهنییهوه بهرگری له مافه ئازاد و بنچینهییهكان بكا و ههروهها له دژی كردهوهی فراوانی لهگهڵ ئهخلاق نهگونجانی دامودهزگا دهوڵهتییهكان ههڵوێست بگرێ.
لهبهر ئهوه هۆكاری باش بۆ پێرهوی و فهرمانبهری له یاسا ههیه ههر بۆیه نابێ له كاتی ناپێویستدا له نافهرمانی مهدهنی كهڵك وهرگیردرێ. پێچزنیك بۆ ههڵسهنگاندی خهباتی نافهرمانی مهدهنی دوو مهرجی بنهڕهتی ههیه: یهكهم، كاتێك ئامانج له ڕێگایهكی یاساییهوه وهدی نایه. دووهم، دهبێ كاریگهرترین و له ههمانكاتدا نهرمترین ئامرازی بهرههڵستكاری ههڵبژێردرێ.
بهڵام كاریگهری چییهو ههتا چهنده مرۆڤ دهبێ له چاوهڕووانی وهدیهاتنی ئامانجدا لهداهاتوودا ڕاوهستێ؟ مهرجی بنهڕهتی بۆ بهرگری له خۆكردن بۆ ئهوه كهسێك له تاوانی ئهنجامدانی ههڵمهتێك قوتار بێ ئهوهیه كه ئهو كهسه له ڕاستیدا بسهلمێنێ كه كردهوه نایاساییهكهی بۆ بهرگری كردن له ژیان بووه. لێرهدا مهودایهكی ئهوتۆ بۆ ئهو كهسانه كه به هۆی كردهوه ناڕاستهوخۆ ناكاریگهرییهكانیان و ههڵمهت و بزووتنهوه پهرهگرتووهكانیان تهنیا به تهمای وهدیهاتنی ئامانج له داهاتوودان، نامێنێتهوه. بزووتنهوهی سید ئاف هاوپ كه له ههڵمهتهكهیاندا تهیارهی هاوكی ههڵگری چهكیان بۆ ئیندۆنیزیا له كار خست بههۆی ئهوهوه ئهم ههڵمهتهیان وهك بهرگری له ژیان بهدادگا سهلماند، ئازاد كران.
بهڵام ئهلێكساندر پێچزنیك لهم پهیوهندییهدا ڕێگه له بهر دهم شیانی دیكه دهكاتهوهو دهڵێ ئهنجامدانی نافهرمانی مهدهنی تهنانهت وهك كردهوهیهكی سیاسی پێویسته ئهگهر بێتوو ڕێگهی دیكه بۆ بهرههڵستكاری له ههوێڵدا نهمێنێ. كاتێك ڕێگاكان بههۆی مۆنۆپۆلی بیر له ماسمێدیا یان لاوازی و بێوازی سیاسهتمهدارهکان له گوێگرتن بۆ ڕهخنهو سکاڵای لایهنی دیکه، ڕێگاکان دهبهسترێن، ئهوه نافهرمانی مهدهنی دهتوانێ لهم پهیوهندییهدا وهك زهنگێكی وهخهبهر هێنهرهوه كاریگهر بێت.
به ههڵه تێكۆشانه دهرهوهیی پارلمانییهكان" و نافهرمانی مهدهنی وهك هاوتا و هاومانا دیتراون. "دهرهوهیی پارلمانییهكان" ئهو كردهوه سیاسی و كۆمهڵایهتییانهن كه شیانی وهدیهاتنی ئامانج له ڕێگا و كاناڵی تێكۆشانی پارلمانهوه ناكرێ، بۆ نموونه وهك ئهوه كاتێك ڕێكخستنه كڵێسهییهكان له باتی دامودهزگای دهوڵهتی دهستپێشخهری دهكهن و بۆ خۆیان یارمهتی بێ ماڵهكان دهدهن.
كێ دهڵێ نافهرمانی مهدهنێ دهبێ وهك تێكۆشانی دهرهوهی پارلمانی چاوی لێبكرێ؟ نموونه بۆ تێكۆشانی نافهرمانی مهدهنی ناوهوهیی پارلمانی ئهوهیه كه كاتێك كۆمۆنهكان لهدژ و بهپێچهوانهی بڕیارهكانی پارلمان ناوچهكانی خۆیان وهك ناوچهی دوور له چهكی ناوكی ڕادهگهیهنن یان ئهوه بۆ نموونه فهرمانداری سانفرانسیسكۆ [له ئهمریكا] كارمهندهكانی بهشی كۆمهڵایهتی شارهكهی هان دهدا كه پهنابهرهكان به پۆلیسی پهنابهر نهناسێنن و ناوی ئهوان به پۆلیس نهدهن.
كاتێك فهرانسا چهكی ناوكی له دهریای ئارام تاقی كردهوه، كۆمۆنی شاری گوتهبۆرگ [له سوید] بهپێچهوانهی بڕیارو مافه پارێزراوهكانی دهوڵهت له كڕینی شتوومهكی فهرانسایی خۆی بووارد و بایكۆتی كرد. تهنانهت دهوڵهته نهتهوهییهكان خهباتی نافهرمانی مهدهنی دهكهن. ههموو دهوڵهتهكانی ئهندام له یهكیهتی ئوروپادا بهشێوهیهكی كراوه له جێبهجێ كردنی هێندێك یاسا خۆ دهبوێرن. بهپێی لێكۆڵینهوهیهك كه خودی یهكیهتی ئوروپا كردوویهتی، سوید لهم نێوهدا له نێو وڵاتانی دیكهی ئهندامدا بهرچاوتره.
واژهیهكی دیكه كه لهم پهیوهندییهدا باوهو بهكار دهبرێ، "كاركردن له دهرهوهی سیستهمه". وهك ئهوه وایه كه بۆ شوێنێكی دوور له سیستهم بار بكهی و ههتا دهكرێ لهوێ بژی. وهك ئهوه وایه بگوترێ كه خۆپیشاندان و بڵاوكردنهوهی تراكت و بڵاوكراوه كارێكه له دهرهوهی سیستهم. خهباتی نافهرمانی مهدهنی ڕاست بهپێچهوانهی ئهو شتهیه. بهرههڵستكاری ڕاست له ناوهڕاستی چاوگهی سیستهمی سیاسی، ئابووری و قهزاییدا ئهنجام دهدرێ. ههر ئهمهشه كه ڕهنگه نافهرمانی مهدهنی وا بههێز و كاریگهر كردبێ. نافهرمانی مهدهنی تهنیا داواو پاڕانهوه نییه بهڵكوو ئهو بۆ خۆی دهچێته نێو سیستهم و لهوێش سێبهرێكی ئهگهر چی كزیش بێ لهوێ درووست دهكا. نافهرمانی مهدهنی سیستهم دادهچڵهكێنێ و ناچاری دهكا ڕێگای نوێ ههڵبژێرێ.
ناتوندوتیژی: شهوێك خهوم لێنهدهكهوت و له گهڵ خۆمدا كهوتمه بیركردنهوه كه ئهگهر هاتوو كهس نافهرمانی نهكا، ئهی ئهو دهم فهرمانبهری چی لێدێت و چلۆن دێته پێش چاو؟ ههرچی بیرم كردهوه، ئهنجامی ئهتۆم دهست نهكهوت. چوونكه له حاڵهتێكی ئاوادا ئهو كات چهمكێكمان بهناوی فهرمانبهری نهدهبوو. مادام كهس نافهرمانی نهكا ئیتر فهرمانبهری وهك چهمك مانای نامێنێ. ئهگهر فهرمانبهرییهك ههیه، دهبێ وای دابنێن كه ئهو فهرمانبهرییه، دڵخوازانهیهو هیچ چهشنه زۆر و پاڵهپهستۆیهكی له پشتهوه نییه. دهنا ئیتر ئهوه نابێته فهرمانبهری و دهبێته زۆر و ناچاركردن. ئهگهر هاتوو كهسێك لهباری فیزیكی یان سایكۆلۆژییهوه به زۆر ناچار بهفهرمانبهری كرا، ئهوه ئیتر فهرمانبهری نییه بهڵكوو نافهرمانییه.
ئێمه ناتوانین به منداڵێك كه قیژواژ و قولهفڕكێ دهكا و لهناچاریدا لێدهگهڕێن چ دهكا با بیكا، بڵێین نافهرمانی دهكا. یان ئهوه ناتوانین به كهسێكیش كه بههۆی حاڵهتی تایبهتی سایكۆلۆژی "ناچاری بیر" خۆبهخۆ دژكردهوهیهك لهخۆ نیشان دهدا، بڵێین نافهرمانی دهكا. بۆ ئهوه له بنهڕهتدا فهرمانبهری ههبێ دهبێ نافهرمانیش وهك ڕێگایهكی ئازادی ههڵبژاردن شیانی ههبێ. نافهرمانی له خۆیدا پهیوهندییهكی ڕاستهوخۆی لهگهڵ فهرمانبهری ههیه. یهك لهوان بۆ ئهویتریان دانانهوێنێ بهڵكوو ئهم دووانه ههموو كاتێك له خهبات لهدژی یهكتریدان. به كورتی نافهرمانی بنهمایه بۆ فهرمانبهری.
به ههمان شێوهش ناتوندوتیژی ههموو كاتێك ئهو جۆره پهیوهندییهی لهگهڵ توندوتیژی ههیه. ناتوندوتیژی لهخۆیدا بهرهوڕوو بوونهوهیه. ههربۆیه ناكرێ و بێ مانایه كه بهكردهوهی وهك تراكت بڵاوكردنهوهو خۆپیشاندانی ئارام بگوترێ ناتوندوتیژی. بهڵام ئهگهر هاتوو له خۆپیشاندانێكدا توندوتیژی بهكار برا ئهوه ئهو دهم ناتوندوتیژی وهك چهمك مانا دهدا.
گاندی چهمكی "ساتیاگراها"ی satyagraha بۆ تهواو كردن و پڕمانادانی ناتوندوتیژی بهكار دهبرد. "ساتیا" satya یانێ ڕاستی و له وشهی "سات" sat وه وهرگیراوه كه ئهویش لهخۆیدا مانای بوون دهدا. "ئاگراها "agraha یانێ قایمگرتن. گاندی "ئاگراها"ی وهك وشهی هاومانای هێز بهكار دهبرد. كهواته"ساتیاگراها" یانێ هێزی ڕاستی.
كامپانیا یان ههڵمهتێكی ساتیاگراهایانه ئهوهیهو بهو شێوهیه پێناسه دهكرێ كه گرووپێكی بهرههڵستكار ههتا ڕاستی وهدهست نههێنی و بهقایمی نهیگرێ ئهوه دهست له بهرههڵستكاری ههڵناگرێ. ئهمه لهخۆیدا نزیك بهپێچهوانهی ئهوهیه كه زۆر له تێكۆشهران له ڕۆژائاو دهیكهن. لێره به بێ ئهوهی ئامانج وهدهست هاتبێ، تێكۆشهران له سهر ئهم پرس بۆ سهر ئهو پرس و لهسهر ئهم ههڵمهت بۆ سهر ئهو ههڵمهت بازبازێن دهكهن. چهمكی ساتیاگراهایای گاندی دهتوانێ زۆر باش بهشێك له هۆكاری پشتهوهی به ئامانج نهگهیشتنی بزووتنهوه بهرههڵستكارییهكانی ئیمڕۆ ڕوون بكاتهوه. زۆر جار بهرههڵستكاری له نیوهی ڕێگا بهر لهوهی بگا به ئامانجی دیاریكراو، لهخۆیدا ههڵدهوهشێتهوه. ئهمه لهخۆیدا دهبێته هۆی ناهومێدی و كشانهوهی تێكۆشهرهكان له گۆڕهپانی خهبات. ئهوانهش كه له بزووتنهوهكاندا دهمێننهوه، له ترسی بهئامانج نهگهیشتن و تێكشكان، تێكۆشانهكانیان ڕوو له كهمی دهدا.
له بهر ئهوهی ڕاستی بهتهواوهتی لای كهس نییه، بهههمان شێوهش ڕاستی بههۆی بهكارهێنانی توندوتیژی وهدهرناكهوێ. ساتیاگراهایا به مانای لهسهرهخۆیی و سیمپاتییه. لهسهرهخۆبوون و هێوری لهخۆیدا به مانای زهجر و ناڕهحهتی وهكۆڵگرتنه. ههر بۆیه به پێی بۆچوونهكانی گاندی نافهرمانی مهدهنی بهشێكی پێویست و گرینگه له ساتیاگراهایا.
چهمكی ناتوندوتیژی له سێ ههلوومهرجدا بهكار دهبرێ. لهكاتی نافهرمانی مهدهنیدا لهو كاتهدا شیانی گیران و زیندانی كردن ههیه، له كاتێكدا تێكۆشهرێك بۆ بهرگریكردن لهخۆی و له بهرانبهر توندوتیژیدا ئهو له ناتوندوتیژی كهڵك وهردهگرێ و ههروهها له نێوهوهی ڕێكخراوهكهی خۆیدا بۆ كهم كردنهوهی توندوتیژی.
ناتوندوتیژی به شێوهیهكی ئاسایی یانێ بهبێ توندوتیژی یان خهبات له دژی توندوتیژی. كاتێك بهر له ههڵمهت یان ههر كردهوهیهكی بهرههڵستكاری دهگوترێ كردهوهكان ناتوندوتیژین، ئهمه له خۆیدا دهبێته هۆی ئهوه كه ههم پۆلیس و ههم بهشداربووانی ههڵمهت ههست به ئارامی و دوور له شڵهژان بكهن. به پێچهوانهش كردهوهی توندوتیژی شوێنهواری ڕۆخێنهری فیزیكی و سایكۆلۆژی بهدواوه دهبێ و شتێكه كه دهبێته هۆی پێكهێنانی شڵهژان و پانیك. ههڵاتن و قیڕان و دهنگ بهرزكردنهوه له كاتی خۆپیشانداندا ئهو نموونانهن كه دهكرێ ببنه هۆكار بۆ پرۆڤۆكاسیۆن و خۆتێوهگلاندانی پۆلیس.
توندوتیژی له نێو بزووتنهوهی ناتوندوتیژیدا بهو مانایهیه كه كهسێك له باری فیزیكی و سایكۆلۆژییهوه بریندار یان زهرهمهند دهكرێ و ئهو كهسه بۆ سارێژبوونهوه قۆناغێكی سهختی به سهردا تێدهپهڕێ. وهك مرۆڤ ڕهنگه دژوار بێ كه بهتهواوهتی له توندوتیژی به دوور بین. كاتێك ئێمه بۆ داماڵینی تۆپهكانی هاوبیتی بووفورش كه له ڕێگای ئاسنهوه دهگوازرانهوه، به قهتار چووینه كریستینههامن Kristinehamn. چوونی ئێمه له ڕێگای قهتارهوهو كڕینی بلیتی قهتار له خۆیدا بهو مانایه بوو كه ئێمه بوبوینه یارمهتیدهرێكی ماڵی بۆ ئهو شهریكه قهتارهی كه له ههمانكاتدا چهكهكانی بووفورشی دهگواستهوهو به جۆرێك بهشدار بوو له كڕین و گواستنهوهی چهكوچۆڵدا. ئێمه بهو كارهمان، ناڕاستهوخۆ لهسهركوتی ئینسانهكان له هیند و پاكستان كه تۆپهكانی بۆ دهگوازرایهوه بهشداریمان كرد.
ههربۆیه بهكارهێنانی وشهی ناتوندوتیژی لهخۆیدا دهبێ مانایهكی نوێی له پهیوهندی لهگهڵ خهبات له دژی توندوتیژیدا لێ بكرێ. بهرههڵستكاری ههموو كاتێك دهبێ لهدوو بهرهدا ئهنجام بدرێ. بهرهی یهكهم خهباتێكی سیاسییه له دژی نایهكسانی له كۆمهڵگهدا و بهرهی دووهم خهباتێكه له دژی خودی توندوتیژی. سهرچاوهی بهرهی دووهم لهخۆیدا دهگهڕێتهوه بۆ ڕووانینی ڕهخنهگهرانهی فیمینیستهكان له دژی ترادیسیۆنی خهباتی ناتوندوتیژی له ساڵهكانی حهفتادا. بزووتنهوهی ژنان بهرههڵستكاری وهك خهباتێكی هاوبهش و یهكگرتوو دیت كه هاوكات دهبوایه وهك خهباتێكی نێوخۆیی له نێو خودی بزووتنهوه بهرههڵستاكارییهكانیش بهڕێوهچووبایه.
بۆچی ناتوندوتیژی؟ له نهوهدهكان بهدواوه بهكاربردنی توندوتیژی له كاتی خۆپیشانهكاندا فرهتر بووه. من لهو بڕوایهدام ئهمه له بهر ئهوه بووه كه خۆپیشاندانه یاساییهكان وهپشت گوێ خراون. توندوتیژی بهكاردهبردرێ بۆ ئهوه تین و گوڕی زیاتر به ههڵمهتهكان بدرێ. ئهم پڕۆڤۆكاسیۆنانه دهكرێ وهك جۆره شانۆیهك ببیندرێن كه لهودا ههوڵ دهدرێ بهههر شێوهیهك كه دهگونجێ، ئامانجهكان بپێكرێن. بهههر شێوهیهك ههبووه، خهریكه بیروڕای سیاسی گشتی له دژی ئهو جۆره خۆپیشاندانانه ههڵبگهڕێتهوه. ئهو جۆره خۆپیشاندانانه لهخۆیاندا دهبنه دژی سیاسهت و تێیاندا ئهو شیانانهی كه ڕهنگه ببنه هۆی دانی بریاری هاوبهش له كیس دهچن.
بۆ ئهوه له خهباتدا، توند و تیژی بهكار نهبرێ، دوو هۆكاری بنهڕهتی ههیه؛ یهكهم كردهوهو دووهم ئهخلاق. گاندی و لێكۆڵهرهوهی بهرههڵستكاری باكووری ئهمریكا گین شارپ ههر دوو لهو بڕوایهدان كه خهباتی ناتوندوتیژی له خهباتی تێكهڵ به توندوتیژی كاریگهرتره. توندوتیژی، توندوتیژی بهدووادا دێ بهڵام ناتوندوتیژی به پێچهوانهی ئهمهیه. ڕاسته تهنانهت له خهبات و بهرههڵستكاری مهدهنیدا مرۆڤهكان ژیانیان لهدهست دهدهن بهڵام قوربانییهكان له خهباتی تێكهڵ به توندوتیژیدا ههمیشه فرهتره. هێندێك كهس زۆر به تێڕادیتووییهوه دهڵێن كه خهباتی ناتوندوتیژی ئیمڕۆ كاریگهرترین شێوازی خهباته له كۆمهڵگای ئێمهدا. ئهوانهی كهوا دهڵێن ڕهنگه خهباتی گهریلایی و چهكداری له شوێنهكانی دیكهی جیهان بسهلمێنن و ههروهها ئهوهش بڵێن كه بهكارهێنانی توندوتیژی چهكداری لهدژی هێرشی بێگانه بۆ سهر وڵاتهكهمان ڕهوایه.
دهكرێ له ڕوانگهی ئهخلاقیشهوه یان وێرای ئهخلاق وهك بنهماگرتن لایهنگری له خهباتی ناتوندوتیژی بكرێ. ئهگهر هاتوو ئهوهمان لا پهسهند بێ كه ئینسان بایهخی بێ كۆتایی ههیه ئهوه هاوكات دهبێ ئهوهمان پهسهند بێ كه ههر تاقه مرۆڤێك ههر وهك دوو یان ههزار مرۆڤی دیكه پێكهوه بایهخی بێ كۆتایی و جۆراوجۆری ههیه. زۆر كهسی دیكه ههن كه بهپێچهوانهی ئهمه بیر دهكهنهوه. دوو كهس بایهخیان له تاقه كهسێك فرهترهو ههربۆیه دهكرێ كهسێك بكرێته قوربانی بۆ ئهوه دوو كهس ڕزگاریان ببێ. ههربۆیه لێرهدا بنهما و شهرتی بنهڕهتی ئهوهیه كه بایهخهكانی كهسێك بێ كۆتایی نین بهڵكوو له چوارچێوهدان. ئهو كهسانه لهو ڕووهوه كه بایهخهكانی تاك له چوارچێویهكی بهرتهسكراودا دادهنێن، ههر لهو ڕوانگهشهوه دهڵێن دهكرێ تاقهكهس له بهر بهرژهوهندییهكانی كۆمهڵگه بكرێته قوربانی.
ئهوانهی كه دهڵێن بایهخهكانی ئینسان بێ كۆتایین، لهو بڕوایهدان كه ههمیشه جێگرهوه یان ئهلتهرناتیڤ بۆ توندوتیژی ههیه. له جیهانێكی پێچهڵپێچدا شیانی ههڵبژاردنی زۆروزهبهن و بێ كۆتایی ههیه. له نێوان ژیان و مردندا یهك ههڵبژاردن له خۆیدا له گریمانه دهچێ. لهو گریمانهدا كه له نێوان ئهوهدا نهنكه پیره یان سهربازێكی دوژمن، یهك بكوژرێ، یهك ههڵبژێرین، شتێك لهسهر كۆمهڵگهی ئێمڕۆی ئێمه به دهستهوه نادا.
كهسانی دیكه ههن دهڵێن ئێمه ههموو كاتێك ناتوانین ئهركه ئهخلاقییهكانی خۆمان جێبهجێ بكهین. له باردووخێكی زۆر دژووارو كاتاسترۆڤدا ئێمه دهتوانین تهنیا ئهوانه ڕزگار بكهین كه ڕزگاركردنیان له چوارچێوهی هێز و دهستهڵاتی ئێمه دایه. له باری ئهخلاقییهوه درووست نییه كه نهمانتوانی خهڵكی دیكه ڕزگار بكهین و بهجێمان هێشتن. له دیتنێكی لهو شێوهیهدا ئهخلاق و تێگهیشتین لێكدههاڵێن. پیاوان و ژنانی ئاگركوژێنهوه پاش ههر ڕووداوێك بۆ ئهوهی خۆیان زۆر ویژدان ئازاردیتوو نهبینن، كۆبوونهوهیان بۆ دهكرێ و بهقسهكردن هێور دهكرێنهوه.
له كردهوهدا ئێمه ڕۆژانه بایهخی كهسانی دیكه كهم دهبینین. هێندێك جار گوێ بۆ ویست و دواخوازی هاوكاری خهڵكانی دیكه ناگرین. من پێموایه پێویستم به تێگهیشتنێكی ههر چهند ڕواڵهتیش لهم نێوهدا بێ، ههیه. بۆ نموونه من زۆر جار دهچم بۆ سینهما. من دهتوانم كاتی چوونه سینهمام بۆ ڕزگاركردنی كهسێك له برسیهتی یان كهسێك كه توندوتیژی ههڕهشهی لێدهكات، تهرخان بكهم. ئێمه له جیهانێكی پێچهڵپێچدا دهژین. ئێمه ناتوانین به تهنیا ههموو گرفتهكان چارهسهر بكهین. من لهو بڕوایهدام ئهركه ئهخلاقییهكان زیاتر وهك گرووپ و كۆمهڵگه دهكهوێته سهرشانی ئێمه ههتا وهك تاك. بهڵام له ههمانكاتدا وهك تاك ئهو ئهركه ئهخلاقییهمان دهكهوێته سهر شان كه ئهو هاوبهشییه له نێو ئێنسانهكاندا بههۆی كۆڕ، كۆمهڵ و ڕێكخراو درووستكردنهوهوه، پێكبێنین و ئهركه ئهخلاقییهكانی خۆمان له كردهوهدا جێبهجێ بكهین. ناتوندوتیژی نهبهستراوه به هۆكاره پراكتیك و ئهخلاقییهكان، بهڵكوو بنهمایه بۆ خهباتی نافهرمانی مهدهنی. لهبهر ئهوه ههڵمهتهكان و كاركرد و ئاكامی ئهوان دهبێ لهچوارچێوهی ئهخلاقدا جێبگرن، دهبێ باوهڕ و متمانه درووست بكرێ. ئهگهر هاتوو دهستهی بهرههڵستكار له ههڵمهتهكانی دیكهدا توندوتیژی بهكار هێنا، ئهوه متمانهی سهرهوه درووست نابێ.
بهشی دووهم هاوبهشییهتی له بهرههڵستكاری؛ له سهر ئامادهكاری،
كێشه و هاوكاری له بهرهبهری خۆئاماده كردن بۆ ههڵمهتێك ههمیشه ترس و دڵهڕاوكێیهكی زۆرم ههبووه. له زۆر بزووتنهوهی جۆراوجۆر ئهزموونم ههیه. من و ههڤاڵانم به ههزاران جار تووشی ههڵه و كهموكووڕی بووین. به پێی ئهزموونهكانی من پێویستی ئینسانه نوێیهكان و كۆمهڵه نوێیهكان، جیاواز بوون لهوهی کهمن بۆ خۆم چاوهڕێم دهكرد. بهڵام ههر كۆمهڵهیهك بۆ خۆی دهتوانێ تۆڕێكی تایبهتی وا له ئهزموونهكان پێكهوه بنێ كه ههڵه و تێكشكانهكان ڕابگرێ. هێندێك جار تۆڕهكه واقایم خۆ دهگرێ كه ههڵمهته نافهرمانییهكان دهتوانن سهركهون. به ههمان شێوهش هێندێك جار وهك پێمان سهلمێندرا نهمانتوانیووه پێكهوه له ههڵمهتێكدا سهربكهوین.
له گهڵاڵهڕێژی ههڵمهتێكی بهرههڵستكاریدا، له ڕاستیدا خۆ ئامادهكردن كاتێكی كهمی ههڵمهتهکه دهگرێ. خۆئامادهكردن بۆ ههڵمهتیش ئهوهیه كه به سهر ترسدا سهركهوی و پشتگیری درووست بكهیت. ههروهها خۆمان ئاماده دهكهین بۆ ئهوه بتوانین ناكۆكییهكانی نێو گرووپهكهمان و له دهرهوهی گرووپ و ناكۆكی لهگهڵ ڕێكخراو و ئهنیستیتۆی دیكه، چارسهر بكهین. بهرههڵستكاری له خۆیدا یانێ ههم چارهسهری كێشهی نێو خودی گرووپ و ههم دهروهی گرووپ یانێ كۆمهڵگا بهگشتی.
بۆ ئهوهی بتوانم وێنهیهك لهم پهیوهندییهدا وهک نموونه بێنمهوه، زۆر خێرا باسی گرووپی پلاگبیلی ناسراو به "نان نهك بۆمبا" دهكهم كه چۆن خۆیانیان بۆ داماڵینی چهكی تریدهنت سیستهم له ئینگلیز Tridentsystem یانێ سیستهمی چهکی ناوکی بریتانیای گهوره [The UK nuclear weapons system] ئاماده كرد.
ئانیكا سپالده دهسپێشخهری كرد و ئێمهی بۆ كۆبوونهیهك له دیسامبری 1997دا بانگهێشتن كرد. پێشنیاری ئانیكا ئهوه بوو كه ئێمه ههڵمهتێك له ئینگلتهره ئهنجام بدهین و ههڵمهتهكهش ئهوه دهبێ كه هێندێك بهشی تریدهنت سیستهم له كار بخهین. گهڵاڵهكهش ئهوه بوو كه له ئۆگوستی ساڵی داهاتوودا ههڵمهتهكه دهستپێدهكرا و ههتا ساڵی 2000 ههر چوار بهلهمی ههڵگری تریدهنت بێكهڵك دهكران. ئێمه وامان لێكدایهوه كه سهرجهم بیست ڕۆژمان بۆ خۆ ئامادهكردن دهوێ. ئێمه نهماندهویست خۆمان تێكهڵ به پرۆسێسێكی درێژخایهن بكهین بهڵكوو ههڵمهتێكی به پهلهو كوتوپڕمان دهویست. ههربۆیه ئێمه بڕیارماندا كه ههڵمهتهكهمان له مانگی مایدا دهستپێبكهین. یهكهم دانیشتنمان له ماڵی ئانیكادا بوو. له ماوهی یهك دوو جار پشووی حهوتووانهدا توانیمان وردهورده یهكتری بناسین. ههروهها لهو ماوهیهدا باسی ئهوهشمان كرد كه چیمان پێویسته و چی دهتوانین بكهین و چی ناتوانین بكهین.
من بۆ خۆم نهمدهویست كه ئهمجارهش بگیردرێم و بكهومه زیندانهوه، ههر بۆیه منیان وهك ئهندامی پشتگری دانا. ئهو چوار كهسهكهی دیكهش حازر بوون كه كاری لهكارخستن و داماڵینی بهلهمی تریدهنت سیستهم بهئهنجام بگهیهنن. له كۆبوونهوهیهكی دیكه كه له مانگی ژووئهنی ههمان ساڵدا گیرا، پیاوێك له نێو گرووپهكهدا گووتی كه ئهو ناوێرێ له ههڵمهتی پلاگبیلدا له ئینگلتهره بهشداری بكا. ههر بۆیه ئهو خۆی له گرووپهكه كشاندهوه.
له مانگی ژووئهندا پشوویهكی پێویستمان وهرگرت و له كارهكانی پلاگبیل ماڵئاوایمان كرد. دوای پشووی هاوین له ماڵی ئانبریت دا جارێكیتر كۆبووینهوه. له یهكێك لهو شهوانهدا، چهند خزمێكی ئانبریت به میوانی بۆ لای هاتن. ههڵمهتهكهمان لهگهڵ خزمهكانی ئانبریت باس كرد و داوامان لێكردن ئهوانیش بۆچوونهكانی خۆیان دهرببڕن و باسی ئهوه بكهن كه چ جۆره پشتگیرییهك لهو پێوهندییهدا پێویسته. ئێمه تهنانهت ڕۆژێكمان تهرخان كرد كه له گهڵ كهسانی پشتگیری كه له دهروهی بزووتنهوهی پلاگبیل بوون و به شێوهیهكی سهربهخۆ كاریان دهكرد، كۆبووینهوهو گوێبیستی قسهكانی ئهوانیش بووین. یهكێك له كهسهكان بهرپرسیاری كاروباری سیاسی بوو و یهكیش بهرپرسی پشتگیری شهخسی. چهند ڕۆژ دواتر سهفهرێكمان بۆ ئینگلتهره كرد.
ئێمه تهنیا به نیوهو ناتهواوی دهمانزانی بهلهمه ژێردهریاییهكان له كوێن. ههر بۆیه كهسگهلی پشتگیری له ئینگلتهره سهرقاڵی ئهوه بوون كه لێكۆڵینهوه له سهر شوێنی ههڵكهوتنی ئهوانمان بۆ بكهن. له ماوهی سهفهرهكهی ئینگلتهرهدا ههوڵماندا دیسان زیاتر له سهر خۆمان قسه بكهین، له سهر گرووپهكهمان كه چۆن كارهكانی ڕادهپهڕاند و ههروهها له سهر ئهوه بۆمبای ئهتۆم چۆن كاریگهری له سهر ههلوومهرجی ژیانی ههژاران دادهنا. پاش مانگێك گرووپهكه كهم كهم ههستی كرد كه ئیتر ئامادهی ئهوهی پهیدا كردووه كه بچێته نێو ژێر دهریاییهك له Barrow باراو.
ئهم كورته بهسهرهاتهی گرووپی پلاگبیلی نان نهك بۆمبا نیشان دهدا كه ئامادهكارییهكان لهسهر بنهمایهكی لهرزۆك و ناڕوون داندرابوو ههتا ههبوونی هێز و ئهزموون. ئامادهكارییهكان له خهباتی نافهرمانی مهدهنیدا به زۆری به دهوری پێكهوهنانی "گرووپی دۆستایهتی"، ئامادهكاری خودی ههڵمهتهكهو له ههوێڵ خستنی زانیاری خول دهخواتهوه. پێكهونان و درووستكردنی گرووپێكی بهرههڵهستكاری له خۆیدا یانێ شكاندنی تهنیایی و داخراوی سیاسهت. بهڵام له ههمانكاتیشدا به مانای وهپێشخستنی ڕهخنه و ڕاوهستان و خهباتكردنی بهكۆمهڵ و ههرهوهزییه. سهربهخۆبیركردنهوه، هاوبهشی و ههرهوهزی بنهماكانی خهباتی نافهرمانی مهدهنی پێكدێنن. له گرووپی پلاگبیلی نان نهك بۆمبادا ئێمه چهند جارێك ڕهخنهی یهكتریمان كرد. بێگومان، ئهگهر ئهم جۆره ڕهخنهگرتنه نهبێ ئهوه سهرلێشێواوی و تووڕهیی له ماوهی له زیندان بووندا بینگی مرۆڤ دهگرێ.
یهكێك له دامهرزێنهرانی بزووتنهوهی پلاگبیل بهناوی فیل بهریگان Phil Berrigan دهڵێ؛ بهرههڵهستكاری له هاوبهشییهتی و ههرهوهزیی سهرچاوه دهگرێ. ئهم هاوبهشییه پێكهێنراوه، لهخۆیدا ههلوومهرجێكی هارمۆنی تێكهڵ نییه بهڵكوو له نێوهڕۆكهكهیدا هاوكاری و كێشهو دووبهركی لێكهاڵاون. هاوبهشییهتی لهخۆیدا دهكرێ وهك كێشهیهك له نێو بزووتنهوهیهكی بهرههڵهستكاریدا چاوی لێبكرێ.
مهترسی ئهوه ههیه كه بزووتنهوه بهرهو لای هۆمۆژنی و وهكیهكی زیاتری بڕوا. بهشداربووان وردهورده وهك یهك بیر دهكهنهوه. له خراپترین حاڵهتدا هاوبهشیهتی دهتوانێ ببێته هۆی گوێڕایهڵی تهواو له گرووپ و پاشان تهریككهوتنهوه له خهڵكی دیكه. گووتنی وهك : "باوهڕ مهكه كه تۆ بۆ خۆت شتێك بیت" له نێو گرووپدا دهبێته باو.
ئهگهر ئێمه نههێڵین تایبهتبوون و جیاوازی له نێو گرووپدا ههبێ ئهوه هاوبهشییهتی بۆ خۆی دهبێته زیندانێك. ههم هاوكاری و ههم كێشه و دووبهرهكی له ئاستی جیاوازدا له نێوان گرووپهكان یان تاكهكان یان له نێوان تاكێك و گرووپێك دێنه گۆڕێ. له گرووپی پلاگبیلی نان نهك بۆمبا، ئێمه له نێو خۆماندا كێشه و دووبهرهكیمان ههبوو بهڵام له ههمانكاتدا لهگهڵ گرووپگهلی دیكه له نێوهوهو دهرهوهی بزووتنهوهی پلاگبیل كێشهمان ههبوو. كهسێك ههبوو كێشهیهكی زۆر قوڵی لهگهڵ باوك یان دایكی لێ پهیدا بوو. بۆ ئهوهی له دژی دیاردهی بیركردنهوهی "ئێمه" و "ئێوه" خهباتی نێوخۆیی بكرێ، زۆر گرینگه كه جیاوازی قووڵ نهكهوێته نێوان هاوكاری و كێشه و ئهو دووانه لێك دوور نهكهونهوه. هاوكاری و كێشه له ههموو پهیوهندییهكانی ئێمهدا دهبێ زۆریان مهودا له نێواندا نهبێ. هاوكاری له نێوان گرووپه جیاوازهكاندا له كۆمهڵگه بنهمایه بۆ خهبات له دژی دژبهرێكی بهدهستهڵات.
گاندی لهم بارهوه ڕوانگهیهكی دیكهی زۆر سهرنجڕاكێشی ههیه. بهرههڵستكاری ئهوه دهخوازێ كه پشتگیری دژبهر بكرێ، ڕاست لهو كاتهدا تووشی كێشه و ئاڵووزی بووه. ئهم پشتگیرییه وردهورده ڕهنگه بكێشرێته هاوكاریش له لای كهسگهلێك له نێو دژبهردا له ههمانكاتدا كه خهبات و بهرههڵستكاری بهردهوامه. زۆر سرووشتیه كه ئهو پشتگیرییه له كهسانێك دهكرێ كه له بهرهی دژبهردا نوێنهرایهتی جۆرێك دژایهتی له نێو خودی دژبهردا دهكهن. دانیال ئێلسبهرگ Daniel Ellsberg كه له دهیهی شهستهكاندا ڕاوێژكاری سهرهككۆماری ئهمریكا بوو له ماوهی شهڕی ڤیهتنامدا ژمارهیهك بهڵگهی نهێنی ناسراو به "كاغهزگهلی پێنتاگۆن" چاپ كرد. ئهو بهڵگانه تاكتیكی وهحشیانهی نیزامی ئهمریكای له ڤیهتنام ئاشكرا كرد. ههر بۆیه ناوبرا درایه مهحكهمه. لهو كاتهدا بزووتنهوهی ئاشتی پشتگیری بههێزی خۆی له ئێلسبهرگ ڕاگهیاند. ئێستا پاش بیست ساڵ ئێلسبهرگ به هۆی شایهتیدانی له مهحكهمهكاندا، هاوكاری بزووتنهوهی پلاگبیل دهكا.
ئێمه له نێو بزووتنهوهی پلاگبیلدا له لایهن زۆر دادوهر و تهنانهت وهزیری دادی پێشووی ئهمریكا رامسی كلارك Ramsy Clark هاوكاریمان دهكرێ. ئهم جۆره هاوكارییانه له خۆیاندا گهیشتوونهته شوێنك كه ژمارهیهك لهو دادهوهرانه بۆ خۆیان ڕاستهوخۆ له ههڵمهتهكانی خهباتی نافهرمانی مهدهنیدا بهشدرایان كردووه.
له ئینگلتهره ژمارهیهک ئهندامی پارلمان پشتگری خۆیان له گرووپی پلاگبیلی نان نهك بۆمبا و ههروهها گرووپی پلاگبیلی دژی تیریدهنت سیستهم و ههڵمهتهكهی ساڵی 2000 دهربڕی. له سویددا له نێو بزووتنهوه جهماوهرییهكاندا پێ له سهر داكۆكبوون دادهگیرێ. تهنانهت ههوڵی ئهوه دهدرێ كه وانیشان بدرێ هاودهنگییهكی قایم له نێوان ئهوان و دهوڵهت و هاووڵاتیانی دیكهدا له گۆڕێ دایه. ئهوان لهو باوهڕهدان كه وێنهیهكی بهم شێوه نیشاندانه دهبێته هۆی به هێزی و قایمی. بزووتنهوه پشتگیری و ئاشتیخوازهكانی [سوید] هێندێك جار ئهوهنده له لایهن دهوڵهتهوه پشتگیریان دهكرێ كه ئهوان به جۆرێك ناچار دهمێنن كه له كێشهو بیرواڕا جیاوازهكانیان كه له ڕاستیدا له نێوان ئهوان و دهوڵهتدا ههن، كهمڕهنگتر نیشان بدهن یان هێندێك جار بێدهنگی ههڵبژێرن. ئهمه له خۆیدا بۆ كۆمهڵگه جێگهی مهترسییه. ئهگهر بێتوو جیاوازییهكان له بزووتنهوهیهك یان له كۆمهڵگهیهكدا به ڕوونی نهخرێنه بهرچاو ئهوه ههردووك له بزووتن و بهروهپێشچوون دهكهون.
ئهوانهی ههوڵ دهدهن قسهكانی خۆیان لهگهڵ یان بهدوای بیرووبۆچوونهكانی دژبهردا بگونجێنن، ئهوه وێنهیهكی درۆینه له وشیاری پیشان دهدهن كه گۆیا ههموو كهسهكان لهگهڵ یهكتری كۆكن. بهڵام خهڵك وهردهوهرده ئهمه دهبینێ و له ههڵوێست و كاریگهری ئهوان كهمتر دهبێتهوه.
فهرمانی و ترس چ پێویسته بكرێ بۆ ئهوه ئاستهنگ بخرێته سهر شهریكهیهك كه ژینگه ژاراوی دهكا یان چهك و چۆڵ دهنێرێته دهرهوه؟
بهشدارانی كۆرسهكه له پێشدا، وڕوهاج، زهق لێمیان ڕوانی. بهڵام له ماوهی چهند خولهكێكدا گهڵاڵهیكی حازریان پێشكهش كرد. له ڕاستیدا بۆ ڕاوهستاندن و پێشگرتن به ئهنجامدانی كردهوهیهك پێویست ناكا ژمارهیهكی زۆر كرێكاری بهشی پهیوهندی و تهلهفونخانه، ڕاگوێستن و هاتووچۆ، نامهبهر و فهرمانبهری بانك نافهرمانی بكهن. ههتا كۆمهڵگهی ئێمه زیاتر پێچهڵپێچتر بێت ئهوه بۆ ڕاپهڕاندنی كارهكانی فرهتر پێویستی به هاوكاری و هاودهنگی بهشه جیاجیاكانی ههیه. به هۆی ئهوهی ئابووری زیاتر نێونهتهوهییتر بووه، ئهوه ئهو پێویستی بهیهكتر بوونه بهتایبهتی له نێوان دهوڵهت و شهریكهكاندا زیادی كردووه.
ئهمه له خۆیدا پێشوهچوونێكی ئیدهئالی بۆ ئهوانهی كه له خهباتی نافهرمانی مهدهنی كهڵك وهردهگرن، پێكهێناوه. بۆ پێشگرتن به كردهوهی ڕۆخێنهر، ئهوه پشتگوێخستن و نهكردنی هاوكاری له خۆیدا ئامرازێكی زۆر كاریگهره. بهڵام ئهمه ههرواش ئاسان نییه. كێشهكه لهوه دایه كه ئێمه له ڕاستیدا فهرمانبهری دهكهین. فهرمانبهری له ههناوی ئێمهدا، رێشهی داكوتاوه.
كۆمهڵناسی كلاسیك، ماكس وێبر، خۆبهدهستهوهدانێكی ئازادانهی له لای مرۆڤ سهلماندووه. حاكمان زۆرجار وهك دهستهڵاتدارانی خاوهن لیگیتیمه چاویان لێدهكرێ. پشتگیرییهكانی ئێمه له حاكمان یان ئهوهتا له كهسایهتی كاریزمایی ئهوانهوه سهرچاوه دهگرێ یان له ههستی خۆ به ئهركدار زانین و بهدواداچوونی ئێمه بۆ ئهوان. ههروهها فهرمانبهری دهكرێ له باوهڕی ئێمه بهترادیسیۆنی بێ كۆتاییهوه سهرچاوهی گرتبێ: "ئهمه ههر وابووه، كهوایه دهبێ ڕاست بێ و ههرواش دهبێ. . . " سرووشتیه كه فهرمانبهری ئێمه، هۆكاری عهقڵ و بیركردنهوهی لهپشتهوه بێت: ئێمه ئێستا نهزمێكی باشمان ههیه. من نامههوێ ئهمه بخهمه مهترسی و لهمهی ئێستا خراپتر ببێ. "
بهڵام له كۆمهڵگهدا كهسگهلێكی دیكه ههن كه زۆر بهتوندی له دژی پهیوهندییه جیاوازهكانن. ئهوهی كه له سویدا ههتا ڕادهیهك سهیروسهمهرهیه ئهوهیه تهواوی ئهوانهی كه بهرههڵهستكاری دهكهن و دژ دهردهكهون له ههمانكاتیشدا فهرمانبهری ههڵدهبژێرن. لانیكهم من بۆ ئهم فهرمانبهری توندئاژۆییه كۆمهڵگهییه هۆكارێكم پێ شك دێ: ئێمه له كۆمهڵگهیهكدا دهژین كه ژیان به زۆری بهپێشمهرجهكانهوه بهستراوهتهوه. ههر بۆیه ئێمه ههوڵدهدهین بزانین و بیحهسبێنین كه كردهوهكانمان چ كاریگهرییهك لهسهر ڕهوتی ژیانمان دادهنێن. به كورتی و به سانایی ئێمه له ئاكام و كاركردێك كه نافهرمانی به دوای خۆیدا دێنێ، دهترسێین. ئهمهش وادهكا كه ئێمه باوهڕمان به خۆمان نهبێ و لهرزۆك بین. ئامادهكارییهكان له خهباتی نافهرمانی مهدهنیدا بهو مانایهیه كه ئێمه بۆ ئهوهی بهسهر ترسهكانماندا زاڵ بین و فهرمانبهری بشكێنین دهبێ یهكتری هان بدهین و هاوكاری یهكتری بكهین.
گرووپی دۆستان بودیسته نونا و مونكاكان كه له ژاپۆنهوه هاتوون، رێوڕهسمی بودایی خۆیان ههتا نوێژی شێوان درێژه دهدهن. گرووپێكی قشهی كاتۆلیكی، بهدوای ئهواندا دهست به ڕێوڕهسمی كریستیانی خۆیان دهكهن. گرووپێكی دیكه كه تهنیا له دایك و باوكان پێكهاتووه، له بارهی ئهوهی، بۆ ئهوان یاسایان له ژێر پێ خستووه، قسهو باس دهكهن و پاشان وێنهی منداڵان به تهیمانهكهی دهوری خۆیانهوه ههڵدهواسن. له ههمانكاتدا گرووپێكی "دۆستانی ژنان" له فڕۆكهخانهدا، جادهی نیشتنهوهی تهیارهیهكی سهربازیان بهربهست كردووه. گرووپێكی دیكهی ژنان خهریكی چاندنی دارن. ئهو گرووپه دۆستانهی منی تێدا بووم، بهر لهوهی قۆڵبهست بكرێن، له بیرهوهری قوربانیانی شهڕدا كۆڕێكی بێدهنگیمان پێكهێنابوو.
ئهوه یهكهم جار بوو من له ههڵمهتێكدا بهشداری بكهم كه لهودا زیاتر له ههزار كهس بهشداری بكا. ئهوان ههر كامه سهر به گرووپی جیاوازی گرووپی دۆستان بوون. ههر كامه له بهشداربووان له لایهن گرووپی دۆستانی خۆیهوه به گهڵاڵهیهكی تایبهتییهوه، بهشداریان كردبوو. ئهم نوێ دیتنهوهیه، كڤالیتی وچۆنییهتی ههڵمهتهكهی بههۆی بهشداری گرووپی دۆستان كه كارهكانیان له چاو ههڵمهته بهرفرهو قهرهباڵخهكانی نهریتی، نوێ بوو، به تهواوی گۆڕیبوو. پێشتر من ههستم بهو جیاوازییه بهرچاوه نهكردبوو ئهگهر بێ و ئهمه لهگهڵ ئهو ههڵمهته كۆنانه بهراورد بكهم كه له لایهن چهند ڕێكخهرێكهوه، بهڕێوه دهچوون.
گاندی گوتوویهتی شێوازی خهباتی ناتوندوتیژی به بێ ئازایهتی و نهترسی شیانی نییه. بۆ ئهوهی ئێمه بتوانین ئهركی خهباتكارانهمان بهئهنجام بگهیهنین دهبێ به سهر ترس له ماڵ و پاره، شهرهف، بنهماڵه، خزم، دهوڵهت و بریندار بوون یان مردندا سهربكهوین و خۆمان لهترس ڕزگار بكهین. بۆ گهیشتن بهمهش به پێی قسهی گاندی پێویستمان به هێزی فیزیكی نییه. تاكێك ههروهك ملیۆنێك دهتوانێ بهرههڵستكاری بكا. ژن و پیاو به بێ جیاوازی دهتوانن بهشداری بكهن. تهنیا شتێك كه بۆ گهیشتن به مه پێویسته زاڵ بوونی سایكۆلۆژی بهسهر خۆدایه. ئهم نهترسی و ئازایهتییه دهتوانرێ پێكبێ ئهگهر مرۆڤ به تهواوهتی تێبگا كه ڕاستی و ناتوندوتیژیی چ مانایهك دهدهن.
مارتین لوتركین له ژێر كاریگهری گاندیدا بوو. بۆچوونهكهی لوتركین، ئهوهیه كه خهباتی نافهرمانی مهدهنی له خۆیدا یانێ دهروون خاوێنكردنهوه. دهرمان و چارهسهری گاندی و لوتركین بۆ بهزاندنی ترس ئهوهیه كه دهبێ مرۆڤ له پێشدا له باری ڕۆحییهوه خۆی ئاماده بكا. ئهم ترادیسیۆنهی پاش گاندی و لوتركین له چهند لاوهو بهرهو چهند لا پێشوهچوونی بهخۆیهوه دیووه. له نێو گرووپه مهزههبییهكاندا "ناتوندوتیژی بههێزی ڕۆحی" پهرهی گرتووه. له لای گرووپگهلی گهنجان "بهرههڵهستكاری كاریگهر و بهجێ" پێشوهچوونی دیووه. ئهوانهی كه چهند جار دهستبهسهر كرابوون و گیرا بوون له بهر ئهوهی دهیانزانی كه چ شتێك له كاتی ئهنجامدانی ههڵمهتهكاندا ڕوو دهدا، ئهوه جارهكانی تر و له داهاتوودا كاتێكی زۆریان بۆ ئامادهكاری تهرخان نهدهكرد.
ئهم جۆره تێڕوانینه له لایهن فیمینیستهكان و ههروهها گرووپگهلی نێو بزووتنهوهی پلاگبیل كهوتۆته بهر ڕهخنهو گازنده. ڕهخنهكهش ئهوهیه كه گاندی و لوتركین تێڕوانینێكی زۆر ئیلیتگرایانه و تاكیهتییانهی له سهر خۆئامادهكاری بهر له ههڵمهتهكاندا ههبووه. ئهمهش وا دهكا كه دهبێ مرۆڤ خاوهنی ورهیهكی یهكجار بهرز بێ كه بتوانێ خهباتی له شێوازی گاندی و لوتركین بكا. بهشێك له بزووتنهوهی پلاگبیل دژی ئهمهیه و ئهوانیش ئهو كهسانهن كه خۆیان زۆر ئازاو بهباوهڕ نازانن كه بتوانن بهو جۆره خهبات بكهن و ئهوان پێیانوایه دهبێ شێوازی خهبات ئهوهنده ئاسان بێ كه ههموو كهس بتوانێ بیكا.
ههر بۆیه له باتی هێزی تاكیهتیی ڕۆحی وهك ئهلتهرناتیف باس له پشتگیری دوولایهنه دهكرێ. هاوبهشییهتی یهكهمین و باشترین ئامرازه بۆ سهركهوتن بهسهر ترسدا. ئهگهر بێتوو ئێمه بتوانین له گرووپگهلی چكۆڵهدا متمانه و ئاسایش دابین بكهین ئهوه ترسی كهسی نامێنێ و تاك دهتوانێ بهسهر ترسدا زاڵ بێ. ههر بۆیه هاوبهشیهتی بهردی بناخهیه له بهرههڵهستكاریدا.
له ههڵمهتێكی گهوره له دژی وزهی ناوكی سیبرۆك Seabrook له نیو هامپشیر New Hampshir له ساڵی 1976، بۆ یهكهم جار له پاش شهڕی نێوخۆیی سپانیا، بیری "گرووپگهلی دۆستان" بهكار بردرا. پێشتر له دهیهی سییهكاندا له لایهن بزووتنهوهی ئانارشیستی سپانیاوه گرووپگهلێك به ناوی grupos de afinidad گرووپگهلی دۆستان پێكهاتبوو. ئاكامی ئهم نوێكارییه (ڕێنێسانسه) له دهیهی حهفتاكاندا لهسهرهوهی چاوهڕوانییهكان بوو. ئهزموونهكان ههر زوو به ئهمریكادا بڵاوبوونهوه. به هۆی پهرهگرتنی بهربڵاوی بزووتنهوهی دژی وزهی ناوكی له كۆتایی دهیهی حهفتاكاندا، ئهزموونی گرووپگهلی دۆستان گهیشته نێو بزووتنهوهی ناتوندوتیژی دژی وزهی ناوكی له ئاڵمانیا و لهوێشهوه دواتر به هۆی بزووتنهوهی ژنان و ئاشتیخوازان لهسهرهتای دهیهی ههشتاكاندا به ههموو ئوروپادا بڵاو بۆوه.
من بۆ خۆم له نێوان خهباتی نافهرمانی مهدهنی له قۆناخی پێش سیبرۆك جیاوازی دادهنێم. به كورتی دهكرێ بگوترێ كه گرووپگهلی دۆستان، شۆڕشیان له بزووتنهوهی بهرههڵستكاری ناتوندوتیژییدا پێكهێنا. پێشتر زۆرتر گرینگی به ههبوونی ڕێبهری كاریزمایی دهدراو ئهوه كه ههڵمهتهكان به شێوهیهكی جیاواز سهركهوتن وهدهست بێنن. بهڵام له لای "گرووپگهلی دۆستان" ههموو كهسێك دهتوانێ له گهڵاڵهڕێژی ههڵمهتهكاندا بهشداری بكا، له پرۆسهی بڕیارداندا و پاشان جێبهجێ كردنیدا دهستی ههبێ. ئهمه بهو مانایهیه كه به هۆی گرووپگهلی دۆستان دیمۆكراسی له نێو بزووتنهوهی ناتوندوتیژیدا قایم بووه.
گرووپێكی دۆستان، گرووپێكی ههڵمهتبهره كه له خهباتی نافهرمانی مهدهنیدا بهشداری دهكا. ههر گرووپێك له سێ ههتا پازده كهس پێكهاتووه. هێندێك جار قازانج لهوهدایه كه ئهندامانی گرووپهكه كهمتر بن. له یهكهم گرووپی دۆستان كهمن له شاری ئوپسالا (سوید) له ساڵی 1982 تێدا بهشداریم كرد، سێ كهس بهشدار بوون.
ئافینیدادی afinidad سپانیایی یان ئهفینیتی affinity ئینگلیزی له وشهی لاتینی ئافینیس affinis كه به مانای پێكهوهبوون یان ئالیكاری یهكتری كردنه سهرچاوهی گرتووه. ئهم وشهیه بۆ كاتێك كه دوو بهلهم له پهنای یهكرتیدا ههڵكهوتوون، بهكار دهبرێ. كه گرووپگهلی ئهفینیتی وهرگێڕدراوهته سهر گرووپگهلی دۆستان رێكهوتێكی باش نییه. زۆركهس واتێگهیشتووه كه ئهندامانی ئهم گرووپگهله لهگهڵ یهكتری دۆستن یان دهبنه دۆست. ئهمه له خۆیدا ئهو تێگهیشتنه خراپهی درووست كردووه كه هێندێك كهس به هۆی ئهوهوه كه زهحمهت بووه دۆستایهتییان لهگهڵدا پێكبێ، تووشی هیوابڕاوی هاتوون. گرووپگهولی ئهفینیتی به مانای دۆستایهتی درووستكردن نییه بهڵكوو به مانای ئهوهیه ئهندامانی ئهو گرووپه شتێكی هاوبهشیان پێكهوه ههیه. بۆ ئهوهی ههڵهی لهو چهشنهی سهرهوه دووپات نهبێتهوه، چهمكی جێگرهوهی وهك "گرووپی ههڵمهت" و "گرووپی بناخه"ش له باتی گرووپگهلی دۆستان بهكار دهبرێ. ناوی گرووپی ههڵمهت لهو گرووپانهوه هاتووه كه به شێوهی ترادیسیۆنی ههڵمهته كه له لایهن ئهندامانی گرووپ به شێوهی نۆره بهڕێوه دهچێ. ناوی گرووپی بناخه له گرووپگهله تێۆلۆگه كاتولیكه ڕزگاریخوازهكانهوه له نێو ههژارهكانی ئهمریكای لاتیندا سهرچاوهی گرتووه كه له ڕاستیدا هیچ پهیوهندی به بهرههڵستكارییهوه نییه.
هێندێك جار گرووپگهلی دۆستان بۆ به ئهنجام گهیاندنی ههڵمهتێك چێدهكرێن و پاش تێپهڕبوونی سزای زیندانی ههڵمهتبهران، ئهوه گرووپهكهش ههڵدهوهشێتهوه. بهڵام گرووپگهلێكی دۆستانی دیكهش ههن كه ههڵمهتهكهیان درێژخایهنه و ئهندامانی گرووپ بهشێوهیهكی ڕێكوپێك و بهردهوام ههڵمهتهكانی خهباتی نافهرمانی مهدهنی درێژه دهدهن.
یهكێك له ههره گرینگترین ئهركهكانی گرووپگهلی دۆستان ئهوهیه كه یارمهتی تێكۆشهرانی دیكه بدهن ههتا گرووپی نوێ چێ بكرێ. گرووپێكی دۆستان له خۆیدا وهك گرووپێكی بهستراوه نییه بهڵكوو پردێكه بۆ نێو كۆمهڵگهی باشتر. گرووپگهلی دۆستان نابێ زنجیری بهستراوهیی خۆیان به یهكترییهوه بپچڕێنن چوونكه لهو دهمهدا ئیتر مهترسی بۆ سهر چێكردنی گرووپگهلی نوێ درووست دهبێ. بهو شێوهیه خهڵك له قهراخهوه دهخرێ یان ئهوه جارێكی دیكه دهكهونهوه سهر تهگهری گهڕان و پێشوهچوون. خهباتی نافهرمانی مهدهنی ههروا ئاسان نییه و بۆ ئهوه ههڵهكانی ڕابردوو دووپات نهكرێنهوه، پشتگیرییهكی لهڕادهبهدهری تێكۆشهره كۆنهكان پێویسته.
گرووپگهلی دۆستان یان ههڵمهتی ڕێبهریكراو ئهگهر ههڵمهتهكانی گرووپگهلی دۆستان لهگهڵ ههڵمهتی تاك یان ههڵمهتی بهكۆمهڵی ڕێبهریكراو بهراورد بكهین، ئهوه ههڵمهتهكانی گرووپگهلی دۆستان زۆر لایهنی باش و پوزهتیفی ههیه. لایهنه باشهكان بریتین له دیمۆكراسی، كهڵك وهرگرتنی بهربڵاو له ئهزموونهكان، پشوودرێژی و ڕاكێشانی پشتگیری. ههروهها لایهنی باشی دیكهی گرووپگهلی دۆستان ئهوهیه كه متمانه درووست دهكرێ و ههوڵ دهدرێ مهترسی بهكارهێنانی تووندوتیژی و گۆنگهڵ كهم بكرێتهوه.
گرینگ ئهوهیه دیمۆكراسی زیاتر پهره بگرێ. گرووپگهلی دۆستان له بڕیارهكاندا سهربهخۆی تهواویان ههیهو بهرپرسایهتی ههموو بهشهكانی ههڵمهتهكان وهئهستۆ دهگرن. ههر ئهمه دهبێته هۆی ئهوه كه ههڵمهتی گرووپگهلی دۆستان لهو گرووپانه كه ههڵمهتهكانیان له لایهن ڕێبهرانیانهوه پلانی بۆ دادهندرێ، بهتهواوهتی جیاواز بێ. له لای گرووپگهلی دۆستان بۆ دانی بڕیاڕهكان كاتكوژی ناكرێ و كاتێكی زۆر بهخهسار نادرێ. بهشداربووانی ههڵمهت له گرووپگهلی دۆستاندا بهتایبهتی له كاتی ههلوومهرجه چاوهڕواننهكراوهكاندا ههر زوو دهتوانن كۆ ببنهوه.
لایهنێكی دیكهی پوزهتیفی گرووپگهلی دۆستان ئهوهیه كه به هۆی ئهنجامدانی ههڵمهتی نوێ ههمیشه جۆرێك بهردهوامی له كارهكانیاندا دهبیندرێ. لهپاش ههڵمهتێكی گهوره بۆ بهربهستكردنی چهكی ناوكی له ههمارێك له ساڵی 1983 گرووپگهلێكی زۆرتر له نێو گرووپگهلی دۆستان خوازیاری بهردهوامی ههڵمهتهكه بوون. ئێمه گهڵاڵهی ههڵمهتێكی درێژخایهنی ده ڕۆژهمان داڕشت. ههموو ڕۆژێك گرووپێك یان چهند گرووپگهلێك له نێو گرووپگهلی دۆستان به نۆره له ههڵمهتهكهدا بهشداریان دهكرد. لهو گرووپهی كه منی تێدا بووم، ویستمان ههڵمهتهكه به ههموو ئوروپاوه ببهستینهوه له بهر ئهوه خهریك بوو مووشهكهكانی چهكی ناوكی له ههمارهكانیانهوه بۆ دهرهوهڕادهگوێزران. یهكێك له ئهندامانی گرووپهكهمان ههڵپهڕكێی فۆلكلۆری یۆنانی دهزانی. ئێمهش ههڵمهتێكمان لهشێوه ههڵپهڕكێی یۆنانی له شوێنی نیشتنهوهی تهیارهكان له فڕۆكهخانهی سهربازی وهڕێخست.
ڕێ تێچوویه كه گرووپێكی ههزار كهسی له درێژهدانی ههڵمهتێكدا تاقهتی فرهتری ههیه ههتا گرووپێكی ڕێبهریكراوی چكۆڵهی چهند كهسی. لهشاری لینشۆپینگ [سوید] له ماوهی سێ هاوینی ساڵهکانی 1992، 1993 و 1995دا، سێ كهمپهینی چهكداماڵین ڕێكخرا. ئهو كهمپانیانه به شێوهیهك ڕێكخرابوون كه فابریكای یاس دهڕۆخێندراو و له جێگهی هوردووگای پهنابهر، شوێنی گهمهی منداڵان و شوێنی كشتوكاڵی سازدهكران. گهڵاڵهی كهمپیینهکان به هۆی گرووپگهلی دۆستان و ئهو گرووپانهی دیكهوه كه پێكهوه هاوكاریان پێكهوه دهكرد، داڕێژرا. له كهمپهینی یهكهمدا ههموو گرووپهكان به سهر گرووپگهلی دۆستاندا دابهش نهكرابوون. ئهمهش وایكرد له كاتێكدا دوو سهد كهس بۆ بهئهنجام گهیاندنی ههڵمهتهكه له كهمپهكه حازر بوون تهنیا ژمارهیهكی كهم زیاتر له ههمووان شهكهت و ماندووتر بن. له كهمپهینی دووهم و سێههمدا ههموو گرووپهكان بهسهر گرووپگهلی دۆستان و گرووپگهلی بناخه دابهش بوون و ههموو كهسێك ئهركێكی كهوته سهرشان. ئهمهش بهتایبهتی له كهمپهینی سێههمدا بوو به هۆی هاوكاری و هاوئاههنگی فرهتر لهگهڵ یهكتر و ههر بۆیه ههموو گرووپهكان وهك یهك كارهكانیان ڕاپهڕاند و كهسانێك له ڕادهبهدهر ماندوو نهبوون.
لایهنێكی دیكهی باشی گرووپگهلی دۆستان ئهوهیه كه ئهزموونی چۆنییهتی گهڵاڵهڕێژی ههڵمهتهكان زۆرتر بڵاو دهبێتهوه. ئهمهش دهبێته هۆی ئهوه كه مهترسی كزبوونی بزووتنهوه بههۆی ڕێبهری ماندوو له نێو بچێ و ئهزموونهكان گیانێكی نوێ وهبهر بزووتنهوه بدهن. نموونهیهكی بهرچاو لهم پهیوهندیهدا ئهوهیه كه له پاش پێكران و كوژرانی مارتین لوتركین، ژمارهیهك له گرووپگهلی نێو بزووتنهوهی مافی هاووڵاتییهتی [له ئهمریكا] بۆ ماوهیهكی كورت مات و بێدهنگ بوون.
لێرهدا دهردهكهوێ كه خاڵێكی بههێزی دژی ئیلیتی له نێو گرووپگهلی دۆستاندا ههیه. لای ئهوان ئهو شیانه ههیه كه پشتگیری و هاوئاههنگییهكی وا له نێو تێكۆشهرانی گرووپگهلی دۆستاندا درووست دهكرێ كه ئهوان ئهو توانایهیان ههیه كه درێژه به ههڵمهتهكانیان بدهن، ههڵمهتی فرهتر ئهنجام بدهن و تهنانهت بهرههڵستكاریش زیاتر پهره پێ بدهن.
لایهنێكی باشی گرووپگهلی دۆستان كه ههر زوو لهبیر دهكرێ ئهوهیه كه شیانی تێوهگلانی ئاژاوهچی و گۆنگهڵ ههڵخڕێنهر له نێو دهچێ. هۆیهكهشی ئهوهیه كه لای ئهوان، دهبێ ههر بهشداربوویهك ئهندامی یهكێك له گرووپگهلی دۆستان بێ ههتا ناسیاوییهكی تهواو له نێوان ههموو بهشداربووانی ههڵمهتدا درووست ببێ.
له لای گرووپگهلی دۆستان زۆر ئاساییه ئهگهر هاتوو كهسێك خهته گشتییهكانی خهباتی ناتوندوتیژی پهسهند نهكرد و له كردهوهدا بهكاری نههێنا ئهوه داوای لێبكرێ كه ئهوان بهجێ بێڵێ. ئهگهر هاتوو سهرهڕای ئهمهش ئهو كهسه له ههڵمهتهكاندا بهشداری كرد ئهوه گرووپگهلی دۆستان ڕاستهوخۆ پێش بهو كهسه دهگرن. ههموو گرووپگهلی دۆستان لهسهریانه پێش له ئهنجامدانی ههڵمهتێك، گهڵاڵهی ههڵمهتهكانیان بۆ ئهندامانی گرووپ بنێرن. ههر ئهمهش دهبێته هۆی ئهوه كه مهترسی ئهنجامدانی ههڵمهتی خراپ، زۆر داببهزێ.
ئهركی وهك ئهوه كه دهبێ ههموو ئهندامانی گرووپگهلی دۆستان له ههڵمهتێكدا بهشداری بكهن دهبێته هۆی جێكهوتنی متمانه ههم له لای ئهندامانی گرووپ و ههم له لای پۆلیسش. تهنیا كهموكورتییهكی چكۆڵه له ههڵقهیهكدا بهسه بۆ ئهوه زنجیرێك سهرتاپا خراپ ببێ. ههربۆیه گرینگه به وردی بیر لهگهڵاڵهی ههڵمهتهكان بكرێتهوه. ئهوانهی كه ههڵمهتهكانی خهباتی نافهرمانی مهدهنی گهڵاڵهڕێژی دهكهن دهبێ ئهوهنده وریا بن كه ههموو ههڵقهكانی زنجیرهكه بخهنه بهر سهرنج ههتا زنجیرهكه بتوانێ لێكهاڵانی خۆی بپارێزێ.
ژمارهیهك گرفت و سهختیش له لای گرووپگهلی دۆستان ههیه. یهكێك لهو گرفتانه ئهوهیه كه تێكۆشهران ناتوانن بهشێوهیهكی كاتی له ههڵمهتهكاندا بهشداری بكهن. له گرووپگهلی دۆستاندا ئهركی قورستر دهكهوێته سهر شانی ئهندامان و بهئهنجام گهیاندنی ئهو ئهركانهش كاتێكی زۆریان دهوێ كه بۆیان تهرخان بكرێ. زۆر ساناتره كه تهنیا گوێ ڕایهڵی ڕێبهر یان گهڵاڵهداڕێژهرێك بكهی ههتا ئهوه بۆ خۆت لهگهڵ بی و له گهڵاڵهڕێژی و ئهركهكانی دیكهدا بهشداری بكهی. ههر بۆیه ئهو كهسانهی له گرووپگهلی دۆستاندا بهشداری دهكهن دهبێ كاتێكی زۆری خۆیان بۆ ههڵمهتهكان تهرخان بكهن.
گرفتێكی دیكهی گرووپگهلی دۆستان ئهوهیه كه ئهوان كێشهكان ئاوهڵا و ئاشكرا دهكهن. ئهمهش لهبهر ئهوهیه كه ئهندامانی گرووپگهلی دۆستان له پرۆسێسی بڕایاردانهكاندا بهشداری دهكهن. ئهمهش دهگهڕێتهوه بۆ ئهوه كه دیمۆكراسی له خۆیدا كێشهكان دهخاته ڕوو و ئاشكرایان دهكا بهڵام بهپێچهوانه لهو ڕێكخراوانهی له سهرهوه بۆ خوارهوه ڕێبهری دهكرێن كێشهكان دهشاردرێنهوه.
گرفتێكی دیكه ئهوهیهكه له گرووپگهلی دۆستاندا ههموو جارێك شیانی ئهوه نییه كه تێكۆشهران كار و ئهركی جۆراوجۆر ئهنجام بدهن. ههر بۆیه زۆرجار بهرههڵستكاری شێوهیهكی وهكیهكی و درێژخایهن دهگرێته خۆ كه له خۆیدا ناخۆشه. ئهمهش وا دهكا كه تێكۆشهران ههست بهڕاحهتی نهكهن و ههمیشه دهبێ ئاگایان له ئهرك و كاری ئهم و ئهو بێ.
ئهركهكان له گرووپگهلی دۆستاندا له گرووپێكی دۆستاندا ئهركهكان به سهر ههموو ئهندامانی گرووپدا دابهش دهكرێ. نیوهی گرووپهكه خۆی بۆ ئهوه دادهنێ كه دهستبهسهر بكرێن یان بگیردرێن و نیوهكهی دیكهی گرووپ وهك كهسانی پشتگیری له ههڵمهتهكاندا بهشداری دهكهن. لهوڵاتی سویددا خودی وشهی كهسی پشتگر كهوتۆته ژێر پرسیار. له نیو گرووپی پلاگبیلی نان له باتی بۆمبا بهو كهسانه كه به جۆرێك له قهراخهوه كار دهكهن پێیان دهگوترێ كهسانی ههڵمهت بههێزكهر لهكاتی پێویستدا. ئهمه له خۆیدا ئهو ڕوانگهیهی كه پێی وابوو ئهوانهی چهكوشیان دهوهشاند، ئهركه قورسهكانیان بهئهنجام دهگهیاند، له نێو بزووتنهوهی پلابیلدا گۆڕی. ههڵمهتێكی پلاگبیل بۆ خۆی لهچهند ههڵمهت پێكهاتووه. ژمارهیهك چهكوش دهوهشێنن، كهسانی دیكه ڕاهێنانی خهباتی نافهرمانی مهدهنی دهبینن، ژمارهیهك لهگهڵ ڕۆژنامهكان پهیوهندی دهگرن و ژمارهیهكی دیكهش نامهی ئێلێكترۆنی بۆ ئهم و بۆ ئهو دهنێرن.
ئهوانهی كه پشتگیری گیراوهكان دهكهن و توانای زیاتری وهرگرتنی ئاكامی كارهكهیان ههبێ، دهتوانرێ ناویان بنرێ كهسانی پشتگری و ئهوانهش كه له قهراخهوه زیاتر به شێوهی سیاسی له ههڵمهتهكاندا بهشداری دهكهن و ڕاستهوخۆ له ههڵمهتهكاندا بهشداری ناكهن، ناویان بنرێ ههڵمهت بههێزكهر له كاتی پێویستدا. زۆر جار كهسانی پشتگری و كهسانی ههڵمهت بههێزكهر لهو ئهندامانهی گیراون و كات له زینداندا به سهر دهبهن فرهتر چالاكترن. كاتێك من بۆ خۆم بهر لهوه یهكهمجار له ههڵمهتی نافهرمانی مهدهنیدا بهشداری بكهم، بهپێچهوانهی ئهمهی سهرهوه بیرم دهكردهوه.
كهسانی پشتگری و كهسانی ههڵمهت بههێزكهر بۆ خۆیان دهكرێ بهسهر چهند گرووپی وهك گرووپی ئاشتیپارێزان، ههڵمهتپارێزان، پهیوهندیگرهكان، پهیامنێرانی سیاسی و ئهوانهی بهكردهوه یارمهتی ههڵمهتبهران دهدهن، دابهش بكرێن. هیچكامه لهو گرووپه ناوبراوانه مهترسی گرتنیان لهپێش نییه. گرووپی پلاگبیلی نان نهك بۆمبا گرووپی جۆراوجۆری تایبهتی پشتگری و قهراخیان رێكخستووه. ستیفێن Stephen لهئینگلتهرهو رۆلف Rolf له سوید پهیوهندیان به ڕێكخراوی جۆراوجۆرهوه گرت. ماری Marie پهیوهندی لهگهڵ مێدیای له ئهستۆ بوو. هاراڵد Harald پهیوهندی كهسی لهگهڵ خزم و كهسوكارهكان خرابووه سهرشان. ئهیلێن كرایگ Eilen Craig ، ژان Jan و تریش Trisch بهرپرسی ئهوهبوون كه پهیوهندی لهگهڵ سێ بهندیخانهی سویددا بگرن.
ژمارهیهك له پهیوهندیگرهكان له شوێنی ههڵمهتهكهی باراو Barrow دا بهشدار بوون، ئهوانی دیكه له ژێرزهوینێكدا لهگهڵ فاكس، تهلهفۆن و كهمپیۆترهكهیان خهریكی كاركردن بوون.
كاراییهكی گرینگی پشتگیری، پهیوهندیگرهكانن. ئهوان دهبنه ههڵقهی نێوان گرووپگهلی دۆستانی جۆراوجۆر، تهلهفوون بۆ بنهماڵهو دۆستانی گیراوهكان دهكهن، پهیوهندی به پارێزهرو دادوهرهوه دهگرن، لهگهڵ پۆلیس وتووێژ دهكهن، پهیوهندی به مێدیاوه دهگرن و بۆ چاوپێكهوتنی مێدیای حازری دهكهن و ههروهها بۆ وهدهستخستنی پشتگیری پهیوهندی به ڕێكخراوهكانی دیكهوه دهكهن.
ئهركێكی دیكهی گرووپی پشتگیری ئهركی وهخۆگرتنه. ئهوان وهدووی ئوتۆمۆبیلهكانی پۆلیس دهكهون یان له بهر دهركهی پۆلیسخانه چاوهڕوانی دهكهن كه ئهگهر هاتوو ههڤاڵێك ئازادكرا، وهخۆی بگرن. شتێك كه گرووپی وهخۆگرتن پێویسته بیری لێبكاتهوه ئهوهیه كه پۆلیسهكان ههموو جارێك نزیكترین پۆلیسخانه یان ئهو پۆلیسخانهیهی جارهكانی پێشووتر گرووپگهلی پشتگری لهوێ چاوهڕێیان كردووه، بۆ دهستبهسهرگرتن كهڵكی لێ وهرناگرن. چهند ههڤاڵێك لهكاتی ئهنجامدانی ههڵمهتێكدا له ئاڵمانیا دهستبهسهر كران. ئهو چهند ههڤاڵه وێرای چهند سهد كهسێكی دیكه بۆ شارێكی دیكه ڕاگوێزران و لهو شاره ئازاد كران. بهم شێوهیه پۆلیس ویستبووی هاڤاڵان ئهوهنده دوور بخاتهوه كه نهتوانن بگهڕێنهوه سهر ههڵمهتهكان و درێژه به ئهنجامدانی ئهركهكانی خۆیان بدهن. بهڵام گرووپگهلی پشتگری به درێژای ڕێگای ڕاگوێزرانی ههڤاڵان وهدووی پۆلیس كهوتن و ئاخرهكهی توانیان ئهو هاڤاڵانه به ههمان ڕێگادا بگهڕێننهوه سهر ههڵمهتهكان.
ئهركێكی گرینگی دیكهی گرووپی پشتگیری هاوكاری بهكردهوهیه له كاتی گرتن و دهستبهسهركردنی ههڤاڵاندا. گرووپی پشتگیری دهتوانێ جلوبهرگی زیادی، دهواو دهرمان، خواردن و كتێب كۆ بكاتهوهو بۆ ههڤاڵانی دهستبهسهركراو بنێرێ.
پارێزهرانی ئاشتی [له كاتی ههڵمهتهكاندا] گرووپی پارێزهرانی ئاشتی وهك ئهرك دهكهوێته سهر شانیان كه هێمنی و هێوری له كاتی ههڵمهتێكدا بپارێزن. له ئهفریقای باشووردا، كه ئهزموونی بهكارهێنانی پارێزهرانی ئاشتی زۆره له باتی پارێزهرانی ئاشتی له تێرمێك به ناوی مارشال marshalls كهڵك وهردهگیردرێ. له بههاری ساڵی 1988دا له ههڵمهتێكدا له وڵاتی شیلی من وهك چاوهدێر بهسهر ئهشكهنجهدا بهشداریم كرد. له نهكاو مینیبوسێکی پۆلیسم دی كه خۆی كرد به نێو ئهو تێكۆشهرانهدا كه له ههڵمهتهكهدا وهك نیشانهی ناڕهزایهتی دهربڕین دانیشتبوون. ئهم ههڵمهتهی پۆلیس ئهوهنده كوتوپڕ بوو كه من دهرفهتم نهبوو لهگهڵ لێخوڕی مینیبووسهکه قسه بكهم، ههر بۆیه كهسێك كه له ڕاستیدا ڕۆڵی پشتگری وهك ئهرك خرابووه سهرشانی به پهله ڕۆڵی پارێزهری ئاشتی وهئهستۆ گرت و له قهراخهوه خۆی ههڵواسی به مینیبووسهکهوه، پهیوهندی لهگهڵ پۆلیسی لێخوڕی باسهكه گرت. ئهم دژكردهوه به پهلهیه بوو به هۆی ئهوه كه پۆلیسهكه هێور ببێتهوهو ماشینهکه بهرهودوا بگهڕێنێتهوه.
ئهوانهی كه بۆ یهكهمجار له سهرهتای دهیهی ههشتاكاندا دهستهكانی پارێزهرانی ئاشتییان دامهزراند گرووپێك بوون به ناوی Livemore Action Group له كالیفۆرنیا. پارێزهرانی ئاشتی قۆڵیان به پهڕۆێك دهبهست و بهو شێوهیه له كاتی ههڵمهتهكاندا خۆیان نیشانه دهكرد و پاشان لهگهڵ پۆلیس قسهیان دهكرد كه ئهوان كێن و كامه ئهركیان له ئهستۆیه. ههر بۆیه پۆلیس له گرتن و قۆڵبهستكردنی ئهوان خۆی دهپاراست. ههر پارێزهرێكی ئاشتی دهبێ دهورهیهكی تایبهت ببینێ و بتوانێ لهكاتی پێویستدا چاوهدێر یان پۆلیسی ههڵهشه هێور بكاتهوهو له ههمانكاتدا پێش به گێچهڵ و گۆنگهڵی چهپگهلی توندئاژۆ كه دهیانههوێ له ههڵمهتهكاندا شهڕ و پێكدادان ههڵایسێنن، بگرێ.
بهڵام ههر پارێزهرێكی ئاشتی دهبێ خۆی بۆ ههلوومهرجی چاوهڕوواننهكراویش ئاماده بكا. یهكهمجار كه من بۆ خۆم ڕۆڵی پارێزگاری ئاشتیم له ئهستۆ خرا، دیتم كۆمهڵێك گهنجی له قهراخ وهستاو و چاولێكهر بهرهو لای ئێمه دهیانقیڕاند و ههراوههنگامهیان دهكرد. من داوام لێكردن كه دهمههوێ قسهیان لهگهڵ بكهم. به بێ ئهوهی له پێشدا بهوه دهستپێبكهم كه من بۆ خۆم چۆنم بیر دهكردهوه به هێنانه گۆڕی چهند پرسیارێك داوام لێكردن كه كهمێك له سهر خۆیان و ههڵمهتهكهی ئێمه بیر بكهنهوه و پاشان ههڵوێست وهربگرن. پاش دیالۆگێك لهگهڵیان وایان لێهات كه تهنانهت پشتگری لهههڵمهتهكهی ئێمه بكهن.
له ماوهی داماڵینی چهك له كهمپی لینشۆپینیگ [سوید] كۆرسێكی پارێزهری ئاشتیمان بۆ ههموو بهشدرابووانی ههڵمهتهكه كردهوه. بهڵام له ههمانكاتدا كۆمیتهیهكی ئاسایشیشمان به ناوی بڕێك گاڵتهجاڕی سێكۆ Säko دامهزراند. (ناوی گاڵتهجاڕی لهبهر ئهوه بوو دهزگای سیخوڕی و ئاسایشی سوید ناوی "سێپۆ" Säpo یه. یانێ ناوی سێكۆ لهسهر كێشی سێپۆ داندراوه). ئهو كومیتهیه دهورهیهكی چڕتریان له سهر چۆنییهتی پارێزگاری ئاسایشی كهمپهكه دی.
له كاتی ئهنجامدانی ههڵمهتی گهورهتردا گرووپگهلی دۆستان ئهركی پارێزهری ئاشتی له نێو خۆیاندا له شێوازی جیاجیادا دابهش دهكهن. ژمارهیهك له پارێزهرانی ئاشتی ئهركی هێوركردنهوهی پۆلیس و چاولێكهری ههڵهشه وهئهستۆ دهگرن و ژمارهیهكیش له نێوخۆی ههڵمهتبهراندا ههوڵ دهدهن كهسگهلێك ئاژاوه یان گۆنگهڵێك نهنێنهوه و ههڵمهتهكان به لاڕێدا نهبهن.
چهند مانگێك بهر له دهسپێكردنی ههڵمهتی چهكداماڵین له كهمپی لینشۆپینگ پارێزهرانی ئاشتی پهیوهندیان بهپۆلیسهوه گرت و ههر ئهم پهیوهندیانهش بوو به هۆی پێكهێنانی هێندێك ڕێكهوتن لهنێوان پۆلیس و ههڵمهتبهراندا سهبارهت به دژكردهوهی چاوهڕووانكراوی پۆلیس. كاتێك یهكهمین ههڵمهتی چهكداماڵینی كهمپ دهستیپێكرد ژمارهیهك پۆلیس پرسیاریان كرد ئهرێ ئهوه شوێنی قاوهخواردنهكهتان له كوێیه؟ ئهوان پێشتر دهیانزانی كه ئێمه پێمان گووتبوون بهر لهوهی بمانگرن ئهوه داوهتی قاوهو شیرینی خواردنتان دهكهین. بهشێكی بهرچاو له پۆلیسهكان ئهو تێگهیشتنهیان لا درووست بوو كه تێكۆشهرانی خهباتی ناتوندوتیژی و مهدهنی چۆن ههڵسووكهوت دهكهن و جیاوازی ئهوان لهگهڵ تێكۆشهرانی توندئاژۆ و ههڵهشه چییه. پۆلیسهكان فێربوون و لێی ڕاهاتن، تێبگهن كه پارێزهرانی ئاشتی كامه كاركردی گرینگیان ههیه.
له پاش ههر ههڵمهتێك كه ئهنجام دهدرا توانرا باوهڕ به یهكتری بههۆی ڕێزی دوولایهنهی نێوانمان له یهكتری بههێز ببێ. پۆلیسێك بۆ منی گێڕایهوه كه به تێپهربوونی كات زیاتر باوهڕی بهو قسهكانمان دهكرد. ئهمه وایكردبوو كه ئهو پۆلیسه شێمانهی باشتری پێشهاتهكانی بكردبایه ههتا ههڤاڵه دوڕدونگهكانی دیكهی. پارێزهرانی ئاشتی له كهمپهكه وهك ئامانج بۆ خۆیان دیاریكردبوو كه ههر كامهیان جۆرێك پهیوهندی كهسیی لهگهڵ ئهو پۆلیسانه كه خهریكن تێكۆشهرێك بگرن، دابمهرزێنن. تهنانهت لهگهڵ نزیكترین فهرمانبهری دهوروبهریش ههمان پهیوهندی دابمهرزێنن. ئهم ههمو پهیوهندییانه بهر له ئهنجامدانی ههڵمهتهكان یان له ماوهی ئهنجامدانی ههڵمهتهكاندا پێكهێندران.
له ڕاستیدا ههموو ئهم پهیوهندییانه بۆ ئهوهیه كه جۆرێك دیالۆگ و گفتوگۆ لهگهڵ دژبهردا دابمهرزێندرێ. له ههمانكاتیشدا ئهوه ڕاسته كه كاركردی ئهو پهیوهندییانه ئهوه دهبێ كه بۆ پۆلیسهكان زۆر زهحمهت دهبێ كه له دژی كهسانێك كه له ههوایهكی هێمن و هێوردا پهیوهندی و دانووساندیان ههبووه توندوتیژی زۆر و زهبهن بهكار ببهن. له باروودۆخێكی ئاوادا كه پارێزهرانی ئاشتی و تێكۆشهرهكانی دیكه ههمان كهس نین له ڕاستیدا گرینگییهكی ئهوتۆی نییه.
پارێزهرانی ئاشتی تهنیا بهرپرسایهتی خودی ههڵمهتهكانیان له ئهستۆ نییه، ئاسایشی كهمپی چهكداماڵین ئهوهی دهخواست كه دوو كهس له لایهكی كهمپهكه و دوو كهسی دیكه له لایهكهی دیكهی كهمپهكه كێشك بگرن. كاتێك دهیان گهنجی ئاژاوهچی دهیانهویست ههراوبهزم ههڵخڕێنن ئهوه یهكێك له كێشكگرهگان ههوڵی هێور كردنهوهیانی دهدا و كێشكگرهكهی تر گرووپێكی دیكهی ئاگادار دهكردهوه كه بههانایهوه بێن و ههوڵی ئارام كردنهوهی گهنجهكان بدهن. من بۆ خۆم چهند چركهیهك دوای ئاگاداربوونهوه ڕۆیشتم و به هۆی گرووپێكی گهورهترهوه توانیمان دیوارێك له نێوان گهنجهكان و تێكۆشهرهكان چێ بكهین ههتا نههێڵین ئاژاوه تهشهنه بكاته نێو تێكۆشهرانی دیكه و بهو شێوهیه شهڕی ئهوان له خۆمان دوور بخهینهوه. ئێمه وهك گرووپی پاشهكهوت ئهركمان بۆ دیاری كرابوو ئهگهر هاتوو ئهوانهی پێش ئێمه نهیانتوانی گهنجهكان هێور بكهنهوه ئهوه ئهو كات ئێمه بههانایانهوه بچین. ئێمه له نێوهڕاستی كهمپهكه ترۆمبیلێكمان ئاماده كردبوو بۆ ئهوه ئهگهر هاتوو شهڕ و ئاژاوه كێشرایه نێو كهمپهكه ئهوه ئهو دایكو باوكه تێكۆشهرانهی منداڵاكانیان لهگهڵ خۆیان هێنابوو، به خۆیان و منداڵهكانیانهوه بهو ترۆمبیله له كهمپهكه دوور بخهینهوه. ههتا پۆلیس گهیشته جێ، گرووپی یهكهم توانی گهنجهكان هێور بكاتهوه.
چۆن خۆئامادهكاری بۆ ههڵمهتێك دهكرێ؟ یهكهم كۆبوونهوهی من له نێو گرووپی پلاگبیلدا له كلێسهیهكی كۆن و داڕووخاو له گهڕهكێكی ڕهشنشین و بهلاوهیی شاری نیۆیۆركدا بهسترا. من پێشتر ژمارهیهك تێكۆشهری بزووتنهوهی پلاگبیلم له شهوهداوهتێكدا له پاش له كارخستنی سهره بۆمبێك B-52 ناسیبوو. ئهوانهی كه لهو شهوهداوهتهدا ناسیبوومن، هیچكامهیان بهشداری كۆبوونهوهكه نهبوون. ئهوان له بنكهیهكی پۆلیس لهو نزیكانه دهسبهسهر كرابوون. بهڵام بهشێكی بهرچاوی دیكه له تێكۆشهرانی پلاگبیل له كۆبوونهوهكهدا حازر بوون. كۆبوونهوه یان داوهتهكهمان یهكجار قهرهباڵخ بوو و من به زۆر خۆم ترنجاندبووه نێو خهڵكهكهوه و له شوێنێكدا پهنام گرتبوو. لهوێ كهوتمه نێو باسێكهوه كه لهودا تهنیا باسی ههڵه و كهموكووڕییهكانی بزووتنهوهی پلاگبیل دهكرا. من بۆ خۆم هیچ شتێكم لهسهر بزووتنهوهكه نهدهزانی. بهڵام له باسهكهدا بڕه شتێكم بهكهم و كورتی بۆ ڕوون بۆوه.
دوای ئهو شهوهداوهته، شهوێ خهوم لێنهكهوت و ههر له بیركردنهوهدا بووم. ئاخرهكهی من بڕیاری خۆم دا. به یهكێك لهو كهسانهوه كه له باسهكانی دوێنێ شهوێدا له ههمووان زیاتر ڕهخنهی توندی گرتبوو، پهیوهندیم گرت. ئهو ژنێك بوو كه لێكۆڵینهوهی پێش له گهڵاڵهڕێژی داماڵینی تهیارهیهكی شهڕی داڕشتبوو. من پرسیارم لێ كرد ئهگهر بێتوو ئهوان پێویستیان به كهسێكی سویدی لهبهرهبهری ههڵمهتی داهاتوودا، بكهوێ، ئهوه من ئامادهم. پاش دوو مانگ بانگهێشتنێكم بۆ نیۆیۆرك پێگهیشت. ئێمه گرووپێكمان به ناوی Pershing Plowshares پێكهێنا. چوار مانگ دواتر ئێمه هێندێك بهشی ڕۆكێتی Pershing II مان له كار خست.
من بۆ خۆم بزووتنهوهی پلاگبیلم به داماڵینی چهك و پاشان وهك ئاكامی ئهو كارهش كێشانی سزای تاوانی چهند ساڵهی چهكداماڵین لهزینداندا، دهبهستهوه. بهڵام ئێستا بهو ئاكامه گهیشتووم كه گهورهترین كۆمهك یان ئهركی بزووتنهوه، ئامادهكاری پێش له ههڵمهته.
لهم بهشهی كتێبهكهدا كه له سهر خۆئامادهكردنی پێش ههڵمهته من بزووتنهوهی پلاگبیل وهك نموونهیهك باس دهكهم. من لهو بڕوایهدام ئهزموونی پلاگبیل دهتوانێ له لایهن بزووتنهوهكانی دیكهشهوه به كار ببرێ و سودمهند بێت.
ههڵمهتێكی پلاگبیلی تهنیا ههڵمهتی چهكداماڵین نییه، بهڵكوو: - بههۆی قسهوباس و دیالۆگی نێوان خۆمانهوه، پێش لهههموو شتێك خۆمان له ترس دادهماڵین. - ئێمه ههروهها ئهو بهست و بهندانانهی كه خۆمان بۆ خۆمان سازكردووهو ههر بهو هۆیه ناتوانین مهترسییه كهسییهكان وهئهستۆ بگرین، له خۆمان دادهماڵین. - ئێمه ههروهها ههوڵ دهدهین، پێش له ههموو شتێك، توندوتیژی و سهركوت له نێو گرووپی خۆماندا نههێڵین و له خۆمانی داماڵین. - ئامانجی ئاخر و [سهرهكیشمان] ئهوهیه كه كۆمهڵگه له توندوتیژی، ترس و دوڕدونگی داماڵین.
ئهم داماڵینه پهیوهندی به وهپێشخستنی كهسیی مرۆڤ یان ئهوه ئینسان ببێته خاوهنی جۆرێك هێوری، تهنیا ههست نییه. بهڵكوو ئاكامهكهی لای مرۆڤ بهستراوه به كات، دهبێته جۆرێك شڵهژانی. ئێمه تهنیا لهبهر ئهوهی نهترس و بوێر بین به سهر ترسدا زاڵ نابین بهڵكوو تهنیا ورهی ئهوه وهردهگرین كه خهباتی نافهرمانی بكهین. ترس ههر له جێگهی خۆی دهمێنێ. ئێمه ههروهها بهرههڵستكاری زۆر و داسهپاندن له نێوخۆی گرووپدا بۆ ئهوه ناكهین كه دووبهركی و ناكۆكییهكان ون ببن. بهڵام تهنیا لهبهر ئهوه لهگهڵیان مامهڵه دهكرێ كه دیمۆكرسی ههبێ و بپارێزرێ.
بنهمای ئهم شێوازه دهگهڕێتهوه بۆ ترادیسیۆنی نێو كلۆستێری كاتولیك. له نێوهڕاستی دهیهی شهستهكاندا نونا، جێسویت و تراپیسته مونكا توندئاژۆكان له دژی شهڕی ڤیهتنام له پرۆتێست و ناڕازی دهربڕینهوه بۆ بهرههڵستكاریكردن ههنگاوێكیان بهرهو پێشهوهنا. ئهوه بوو ئهوان ههر وهك پێشتر ههمیشه كردبوویان "ههنگاوێكیان بهرهو دنیای دهرهوه ههڵهێنا".
ئهم ترادیسیۆنه دواتر وهپێشخرا. له دهیهی حهفتاكاندا كۆمهڵهی زیندووی ئهتلانتیكی، ئهتلانتیك لایف كوموینیتی Atlsntic Life Community كه تۆڕێكه له چهند گرووپی بهرههڵستكاری دامهزرا. له نێو ئهم تۆڕهدا بوو كه له ساڵی 1980 بزووتنهوهی پلاگبیل له دایك بوو. له ڕاستیدا بزووتنهوهی پلاگبیل نهوهی ئهو تێكهڵییه بوو كه له دهیهی شهستهكاندا له نێوان گرووپه مهزههبییه كاتۆلیكهكان و بزووتنهوه توندئاژۆیه سیاسییه ئهمریكاییهكاندا پێكهات. من وشهی ئهمریكایی له بهر ئهوه بهكار دهبهم چوونكه ئهو تێكهڵییه تهنیا لهگهڵ بزووتنهوه شۆڕشگێرهكانی ئهمریكای باكوور نهبوو بهڵكوو لهگهڵ بزووتنهوهو بهرههڵهستكاری له ئهمریكای لاتینیش گرێ درابوو. زۆر كهسی [نێو بزووتنهوهی پلاگبیل] ئهزموونیان له خهباتی ئهمریكای لاتین ههبوو. ههر گرووپێكی پلاگبیل بۆخۆی سهربهخۆی تهواوی ههیه و له ڕامان و ئهزموونهكانی، خۆی پێدهگهینێ و خۆی بهرهو پێش دهبا. له نێو گرووپهكانی پلاگبیلدا ترادیسیۆنی جیاجیا كه بهكشانهوه نێودێر كراون، پێكهاتوون. لهسویددا كهمپی نوێی هیوا و بهرههڵستكاری Hopp & Motstånd ، له ئوروپا هیواو و بهرگری Hope & Resistance و له ئهمریكاش كۆمهڵهی زیندووی ئهتلانتیكی Atlsntic Life Community پێدهگوترێ. ئهم كهمپانه به هۆی بیر و داهێنانی نوێیهوه له پێشوهچووندان. ئهزموونی ئهم گرووپانه دهتوانێ یارمهتیدهری گرووپگهلی نوێ بێت. بهڵام ههر گرووپێكی پلاگبیلی به جۆرێك خۆی به تهواوی به ترادیسیۆنێكهوه نابهستێتهوهو به شێوهیهك بهشێكی ترادیسیۆنه باوهكانی نێو بزووتنهوه وهپشت گوێ دهخا.
ئامانج لای گرووپێكی پلاگبیلی ئهوهیه كه بهر ههلستكارییهكی هاوبهش پێكبێنێ. شێواز ئهوهیه كه ڕامان له سهر تێكستێك دهكرێ. تێكستهكان دهتوانن له ڕۆمانێك، شێعرێك یان نووسراوهیهكی تیۆری وهرگیرابن. لهو یهكهم گرووپهی پلاگبیل Pershing Plowshares كه منی تێوهچووم وهك ئهرك خرایه ئهستۆی تود Tod كه له سهر ترس تێكستێك ئاماده بكات. ئهو له پێشدا هێندێك بهشی له بیرهوهرییهكانی ئان فرانكس Anne Franks خوێندهوه. ئان فرانكس له هولهند خۆی شاردبۆوه. بهڵام ئاخرهكهی له لایهن سهربازهكانهوه دیترایهوهو كوژرا. دواتر بیرهوهرییهكانی ئان فرانكس له لایهن باوكییهوه چاپ كرا. پاش ئهوهی تێكستهكه به دهنگی بهرز خوێندرایهوه چهند خولهكێك بێدهنگ بووین و له ترسی ئان فرانكس ڕاماین. پاشان ههركامه له ئێمه به جیا باسی بیر و ڕامان و ترسی خۆمان كرد. پاشان ههموومان بیرووبۆچوونی خۆمان بهیان كرد ئهوجار باس و دیالۆگی نێوانمان دهستی پێكرد.
ئهم شێوازی بهرز خوێندنهوهیه، بێدهنگی، دهربڕینی بیروبۆچوون و ڕامان به نۆره له لایهن زۆربهی گرووپگهلی پلاگبیلهوه بهكار دهبرێ. پرسیار ئهوهیه كه تێكستهكه ههتا چهنده لهگهڵ كێشهی ئێمه و كۆمهڵگاكهمان یهكدهگرێتهوه. ئهمه بهو مانایهیه كه تێكستهكان جارێكیتر دهخوێندرێنهوه یان دووباره دهخوێندرێنهوه یان لێكدهدرێنهوه. ههروهها به ههمان شێوهش گرینگه كه تێكستهكه بخرێته بهر ڕهخنهو له زۆر بارهوه به پێی ئهزموونه جیاوازهكان ڕهخنهو گازندهی ئاراسته بكرێ.
له گرووپی Pershing Plowshares پێش له ههر ههڵمهتێك دوو یان سێ ڕۆژ یهكتریمان دهدی و باس و خواسمان دهكرد. له گرووپهكانی دیكهدا بۆ ماوهی سێ ههتا چوار ڕۆژ یهكتریمان دهدی. له ماوهی ئهوهی به ناوی كشانهوه ناودێر كراوه، ئێمه ئهو ههلهمان وهدهست دهكهوت كه باسی شهش ههتا حهوت بابهت بكهین. ههر گرووپێك پێویستی به پێنج ههتا دهجار كشانهوه دهبێ بهر لهوهی بتوانێ ئامادهگی ئهنجامدانی ههڵمهتێكی ههبێت. له سویددا ئێمه یهك دوو ههڵمهتی درێژخایهنی وامان ههبووه كه ماوهی كشانهوه نزیك به ساڵێكی خایاندووه ههتا ههڵمهتهكان دهستییان پێكردووه. لهم ساڵانهی دواییدا تێندێنسێكی وادهبیندرێ كه ماوهی ئامادهكارییهكان كهمتر كراوهنهتهوه.
زۆربهی گرووپهكانی نێو بزووتنهوهی پلاگبیل له باتی ئهوهی كاتێكی یهكجار زۆر بۆ بهرنامهڕێژی ورد و كۆبوونهوهی دوورودرێژ تهرخان بكهن شێوازی كشانهوه ئهوهی لهسهرهوه ئاماژهی پێكرا ههڵدهبژێرن. كشانهوه بریتییه له كشانهوه بۆ كردهوهو ڕامان و تێفكرین لهو كردهوهوهی كه بهتهمایه ئهنجام بدرێ. بۆ گرووپێكی بهرههڵستكاری كشانهوه بهو مانایهیه كه پێویستی كهسیی، پێویستی گرووپ و پێویستی زۆملێكراوان هاوكات و پێكهوه له بهر چاو بگیردرێ و كێشهكه له تهواوهتی خۆیدا ببیندرێ. له ڕاستیدا ئێمه ئیندیڤیدوالیزم و كۆلێكتیڤیتیزم تێكهڵ به یهكتری دهکهین.
ئامادهكاری سێ كاركرد یان فۆنكسیۆنی سهرهكی ههیه: 1- پێكهێنانی بهرههڵستكارییهكی هاوبهش و دهكارهێنانی هاوبهشیهتی. 2- بهرهوپێشبردن و پێگهیاندنی ههڵمهتی ناتوندوتیژی. 3- پێكهێنانی ههڵمهتێك له شێوازی ههڵمهتی پلاگبیل.
ههموو ئهمانه له ماوهی ئامادهكاریدا هاوكات و پێكهوه ئهنجام دهدرێن و سرووشتییه ناكرێ یهكێک لهوانی دیكه داببڕێ یان له بیر بكرێ. پێكهێنانی بهرههڵستكاری هاوبهش ههتا ڕادهیهك بهومانایهیه كه ههڵمهتبهران باشتر یهكتری بناسن و هاوكاریی و هاوئاههنگییهكی جێگهی ڕهزامهندی له نێوان ئهواندا پێكبێت. له باس و خواسهكاندا كه ئێمه تێگهیشتنی خۆمان له سهر یاساكان، ههلوومهرجی سیاسی، میلیتاریزم، بزووتنهوهی بهرههڵستكاری، مێدیا، فیمینیزم، دیمۆكراسی، خهباتی نافهرمانی مهدهنی، توندوتیژی، ڤاندالیزم (له نێو بردنی ماڵ و مڵك)، سهركوت، دۆمینانس و سهرهڕۆیی نێو گرووپ قوڵتر دهكهینهوه.
ئێمه ههروهها ههوڵ دهدهین كێشه فهلسهفییهكان باس بكهین: ئهخلاق لهسهر چ بنهمایهك دامهزراوه؟ ئایا ئێمه ئهو مافهمان ههیه یاسا له ژێر پێ بخهین؟ خهباتی ناتوندو تیژی، كامه بهرپرسایهتی و ئاكامی ئهخلاقی دهخاته سهر شانمان؟
بێجگه لهو تێكستانهی دهیخوێنین، سروشتییه كه ههر جارێك گفتۆگۆكانی پێشووترمان باس و خواسی دیكه به دوای خۆیاندا دێنن. له بهر ئهوه له ئامادهكاریدا ئهزموونهكان دهبنه هۆی تێڕامانی نوێ، ئهوه ئامادهكاری له خۆیدا دهبێته هۆی پێشوهچوونی بهرههڵستكاری. ههر گرووپێكی پلاگبیلی بۆ خۆی بهشێك له كاری خۆی بۆ لێكۆڵینهوه تهرخان دهكا و ئهمهش له خۆیدا بۆ ههموو گرووپه بهرههڵستكارییهكانی دیكه جێگهی بایهخ و كهڵك لێوهرگرتنه. ئهمه له خۆیدا لهو ئامانج و مهبهستهی گاندی دهچێ كه له ههڵمهتهكانیدا دهیویست پێی بگا. گاندی لهو بڕوایهدا بوو كه خهباتی ناتوندوتیژی یانێ ئهزموون و گهڕان بهدوای ڕاستیدا. ئهگهر بێتوو ههموو ههڵمهتێك به وردی بخرێته ژێر لێكۆلینهوهو نرخاندن ئهوه ناتوندوتیژی بۆ خۆی دهبێته شێوازێك له زانست. ئامادهكاری تێكهڵ به تێفكرانی قووڵ و پاشنرخاندی ههر ههڵمهتێك پێكهوهو وێكڕا بووهته هۆی ئهوه كه ڕهنگه پرۆسێسی پلاگبیلی یهكێك له قووڵترین پهروهردهكان له بواری خهباتی نافهرمانی مهدهنی و چارهسهری كێشه له جیهانی ڕۆژئاوا بێت. بۆ منێك كه ههر له ساڵی 1984وه له گرووپهكانی پلاگبیل كار دهكهم، جێی سهرسوڕمانه كه ئێستاشی لهگهڵ بێت لهگهڵ ههر ههڵمهتێكی نوێدا شتی نوێ فێر دهبم. ئهمهش له بهر ئهوهیه كه له بزووتنهوهی پلاگبیلدا به تێڕامان له تێكستهكان و كهڵكوهرگرتن له ئهزموونی كهسیی بهشداربووان گرینگی دهدرێ. گفتۆگۆ و دیالۆگ دهگهیهندرێته جیلی نوێ. خهباتی ناتوندوتیژی خهباتێك نییه كه تهنیا جارێك فێری بی و ئیتر بهس بێت. پێبهندی به ترادیسیۆن و ناردنی بۆ جیلی نوێ لهههمانكاتدا بهو مانایهیه كه ترادسیسیۆنهكهش بۆخۆی گۆڕانی بهسهردا دێت. من قهد ههستم بهوه نهكردووه كه شتی دووپاتكراوه دهكهم و ههموو جارێك ههستم به شتێكی نوێ كردووه. ئێمه ههوڵ دهدهین تێگهیشتنمان له خهباتی نافهرمانی مهدهنی زیاتر و زیاتر قووڵ بكهینهوه.
ئهگهرچی ئێمه وهختێكی زۆر بۆ گهڵاڵهرێژی ههڵمهتهكان تهرخان ناكهین بهڵام لای ئێمه بزووتنهوهی پلاگبیل پهیامی ههڵمهت، هۆكاری ئهنجامدانی ههڵمهت، نیشانه و سیمبۆلهكانی ههڵمهتمان بۆ گرینگه. ئهوهی ئێمه گرینگی پێدهدهین شتێكه كه پێی دهگوترێ قورسایی لهسهر ههڵمهت. قورسایی لهسهر ههڵمهت یانێ ئهوه كه ئێمه قورسایی كارهكهمان بخهینه سهر ئهو بهشه له ههڵمهتهكه كه له ههموو بهشێكیتری ههڵمهتهکه گرینگ و پێویستره و ههروهها ئهو ئامرازانهش كه له ههمووان كاریگهرترن. ئهمه بهو مانایهیه كه ئێمه ئهو ئیمكان و شیانه بهرتهسكهی كه ههمانه تهنیا له پرسه گرینگهكاندا دهكار دهخهین و وزهی خۆمان له سهر ههموو پرسێك و ههموو ههڵمهتێك بهفیڕۆ نادهین. قورسایی لهسهردانان ههروهها به مانای خۆوریاكردنهوهی فرهتره. ئایا ههڵمهتهكه ڕوونه و لێڵی تێدا نییه؟ ئایا پهیامی ههڵمهت له ڕاستیدا كاریگهرییهكی ههیه؟ لایهنی دژبهر و وهرگری ههڵمهتهكه كێن و ئایا ئامانجی ههڵمهت وهدی دێت؟
له ماوهی خۆئامادهكردن له پێش ههڵمهتهكاندا ههموو پرسه سیاسی و فهلسهفییهكانی وهك ترس، مهترسی و ڕیسك، ئاسایش، پشتیوانی، تهریك كهوتنهوه، گرتن و حهپس كردن، مهحكهمه و سزا، ئاسایشی ئێمه و ئهوانی دیكه، بنهماڵه و دۆستان دهكهونه بهرباس و خواسی ورد.
ئێمه باسی شیانی ڕێگهكانی ئاڵووگۆر و گۆڕان له داهاتوودا دهكهین. دهستمان به كامانه مێدیا بۆ پێكهێنانی دیالۆگ و گفتوگۆ لهگهڵ لایهنی دژبهر و لایهنهكانی دیكه له كۆمهڵگهدا ڕادهگا؟ له کامه ڕێگاوه پهیامی ههڵمهتهكهمان بۆ نێو كۆمهڵگا دهگوێزرێتهوه؟ نموونهی ئامرازهكان لهم پهیوهندییهدا بریتییه له مهحكهمه، پهیوهندییه كهسییهكان لهگهڵ كارگێڕ و بڕیاردهران، نامه، كلاس و دانانی سیمینار. ڕهنگه گرینگترین كار بۆ گهیشتن به ئامانجی چهكداماڵین ئهوه بێت كه ههوڵ بدرێ گرووپی بهرههڵستكاری نوێ دابمهرزرێ. خاڵێكی گرینگ له بزووتنهدا [پلاگبیل] ئهوهیه كه ئهركی چهكداماڵین دهكهوێته ئهستۆی هاووڵاتیان له كۆمهڵگادا. ناكرێ ئهو ئهركه بخرێته سهرشانی كارگێڕ و بڕیاردهران له كۆمهڵگهدا.
وهك بنهما گرینگه بۆ ئهوهی گرووپه نوێیهكان بتوانن دهستبهكار ببن و بۆ خۆیان بتوانن ئهركهكانیان له داهاتوودا جێبهجێ بكهن له سهرهتاوه كهسانی به ئهزموون و تهجرووبه دیتووی نێو بزووتنهوهیان لهگهڵ بێت. له گرووپی Pershing Plowshares ژمارهیهك تێكۆشهری كۆن و بهئهزموون بهر لهوهی ههڵمهتهكان دهستپێبكهن، شوێنی ههڵمهتهكهیان بهجێ دههێشت. بۆ ئهو تێكۆشهرانهی كه دواتر دهكهوتنه زیندان، گرینگ بوو هاوبهشیهتییهكی خۆیی پێكبێنن.
هاوكات لهگهڵ خۆئامادهكارییهكانی "كشانهوه" پهیوهندی لهگهڵ شهریكهكان و سهندیكای كرێكاران دادهمهزرێ. گرووپی Pershing Plowshares پهیوهندی به كلێسه و گرووپه ناوچهییه ئاشتیخوازهكان دهگرت. له كهمپی چهكداماڵینی شاری لینشۆپینگدا بهر له دهستپێكردنی ههڵمهت پهیوهندییمان به پۆلیس، شهریكهی ساب، سهندیكای كرێكاران و ڕێكخراوه ناوچهییهكانی دیكهوه گرت. هاوكات ژمارهیهكی زۆر كۆبوونهوه له نێوان ئێمه و پۆلیس بهستراو نوێنهری پهیوهندی گرتن له نێوان كۆبوونهوهكاندا زووزوو به تهلهفۆن لهگهڵ یهكتری دهپهیڤین.
ههم له Pershing Plowshares و ههم له كهمپی چهكداماڵینی شاری لینشۆپینگدا سیناریۆی ئهو كێشه و نههاتانهی كه ڕهنگه له ماوهی ههڵمهتهكهدا هاتبانه گۆڕێ دهمانووسی و له شێوه شانۆیهكدا ههر له نێو خۆماندا پێشكهشمان دهكرد. شانۆكان یان له سهری گرتن و لێپرسینهوه یان له سهر كار و ئهركی پاساوانهكان له ههڵمهتهكهدا بوون. به هۆی خۆئامادهكردن بۆ ههلوومهرجی چاوهڕوواننهكراو و له پێشدا پیشاندانی سیناریۆی نههات و كێشهكان دهكرێ پێش له ڕووداو پێش به ههڵسووكهوت و ههلوومهرجی گۆنگهڵههڵخڕێنانه له داهاتوودا بگیردرێ.
سرووشتییه خۆئامادهكردن و ئهوهی پێیدهگوترێ كشانهوه ههموو كاتێك ههموو شتێك نییه كه شتی وهك داوهت، گهمه، یادوهری، ههڵپهڕكێ و گۆرانی له بیر بكرێن. ئهمانیش ههر وهك باس و خواس له بهرهبهری ههڵمهتهكاندا گرینگن. من ئهم باسه دێڵمهوه بۆ ئهوه خوێنهر بۆ خۆی زیاتر تێبفكرێ و بتوانێ بیرێكی نوێ لهم بوارهدا بخوڵقێنێ.
كێشهكان لهماوهی خۆئامادهكردندا ئێمه له ماوهی ساڵانێكی دوورودرێژدا تووشی ههڵهی زۆر هاتین و له پهیوهندی لهگهڵ كهسانی پشتگیریدا كێشهمان دیتنهوه. له سهرهتادا ئهو كهسانه وهك كهسانی پشتگیری دیاری دهكران كه ڕاستهوخۆ نهیاندهوێرا له ههڵمهتهكاندا بهشداری بكهن. كاری پشتگیری وهك شیانێك بۆ تاقیكردنهوهی خهباتی نافهرمانی مهدهنی چاوی لێدهكرا. بهڵام ئهمه له خۆیدا شێوه هیرارشییهكی نزمی پێكهێنابوو. ئهوانهی ههڵمهتهكانیان به ئهنجام دهگهیاند زیاتر دهكهوتنه بهر سهرنج و كهسانی پشتگیری ههستیان دهكرد بایهخی ئهوتۆیان پێنادرێ و نزم چاویان لێدهكرێ. ههروهها كهسانی پشتگیری له مانای چوونه زیندان و ئهو پێویستییهی بهندییهكان ههیانبوو بێ ئاگا بوون. جیاوازی نێوان تێكۆشهرانی ههڵمهتبهر و كهسانی پشتگیری بۆ ههر دوو لا زیانبهخش و زهرهرمهند بوو.
زۆر جار ههڵدهكهوت كه كهسانی پشتگیری له پاش كۆتایی پێهاتنی ههڵمهتهكان، گرووپهكانیان بهجێ دههێشت. ئهمهش وایدهكرد كه تێكۆشهران له ماوهی له زیندان مانهوهو مهحكهمهدا بهتهنیا دهمانهوه. هێندێك جار كهسانی پشتگیری نوێ كۆ دهكرانهوه. بهڵام تێكۆشهرهكانی نێو زیندان خۆیان وهك له بیركراو تهریك خراوه دههاته پێش چاو. هێندێك له گرووپهكان لهگهڵ یهكتری ڕێكهوتننامهیان دهنووسی. به یهكتری بهڵێنی ئهوهیان دهدا ههتا كۆتایی ههڵمهتهكان یان لانیكهم ههتا تهواو بوونی ماوهی سزا و مانهوه له زینداندا پشتگری یهكتری بكهن و دهست له یهكتری ههڵنهگرن.
جهو ویلسۆن Jo Wilson له گرووپی سیدس ئۆف ههوپ Seeds of Hope دهگێڕێتهوه كه ژمارهیهكی بهرچاو له گرووپهكهی ئهودا له پاش ئهوه دادگایهك له لیڤرپووڵ له نهكاو چوار كهس له ژنه تێكۆشهرهكانی ئازاد كرد، داوایان كرد گرووپی پلاگبیل ههڵوهشێتهوه. ئهو بۆ خۆی نهیدهویست گرووپهكه ههڵوهشێتهوه بهڵام لهبهر بۆچوونی زۆربهی ئهندامان به ههڵوهشانهوهی گرووپهكه ڕازی بوو و مافی ڤێتۆی خۆی به كار نههێنا.
پاشان ئهو بۆ خۆی ههستی بهوهكردبوو که سهخترین كات، له دوای ئازادبوون له زیندان، دهست پێدهکا. ههر بۆیه ئهو له سهرووبهندی دوای زینداندا له ههموو وهختێكی دیكه زیاتر پێویستی به پشتگیری ههبووه.
یهكێكی دیكه له ئهندامانی ئهو گرووپه كه وهك كهسی پشتگیری دیاری كرابوو له بهر ئهو ئهركهی خرابووه سهرشانی له گرووپی پلاگبیلدا كهوته بهر نیتكهو ناتۆره لێدان. ئهو له پاش ئهوه گرووپهكه لێکههڵوهشایهوه، "سزا"ی خۆی وهرگرت.
ههڵكهوتووه كه كهسانی پشتگیری گیراون، بۆ نموونه له سویدا كهسانی پشتگیری به تاوانی هاوكاریكردنی چهكداماڵینی ڤیگهنپلان Viggenplan له سوتهنس Sotens ساڵێك زیندانی كران.
ههموو ئهم كێشهیانه بوونه هۆی ئهوه كه بزووتنهوهی پلاگبیل له ئهمریكا ههوڵ بدا كه كهسانی پشتگیری له نێو تێكۆشهره كۆن و به تایبهتی به ئهزموونهكانی نێو ڕیزهكانی خهباتی نافهرمانی مهدهنیدا كۆبكاتهوه. ئهزموونی پێشووتری ئهوان دهتوانێ له دژی پێكهاتنی هیرارشی نزم له نێو گرووپهكاندا سوودمهند بێ و ههروهها هاوكات ئهوان ئاسانتر دهتوانن خۆیان له جێگهی بهندییهك دابنێن و ههلوومهرجی نێو زیندان دهرك بكهن.
له سویددا گرووپی پلاگبیلی نان نهك بۆمبا ههمان شێوازی بزووتنهوهی پلاگبیلیان له ئهمریكا بهكار هێنا. ئهوان بهزۆری كهسانی پشتگیریان له نێو تێكۆشهره كۆنهكاندا ههڵبژاردووه. گیراوه تێكۆشهرهكانی نێو زیندانیش بهڵێنیان به یهكتری داوه كه ههتا ساڵێك دوای ئازاد بوونیان له دهرد و چهرمهسهری یهكتری بپرسن و ئاگایان له یهكتری بێت.
زۆر گرینگه كهسانێكی دیكه بێجگه له تێكۆشهرهكان ههبن كه مرۆڤ باسی ترس، تووڕهیی، دڵهخورپه و نیگهرانی خۆی بكا. ههر تێكۆشهرێكی نێو گرووپی نان نهك بۆمبا له پلاگبیل بێجگه له گرووپهكهی خۆی كهسێكی دیكهی له لاوه وهك پشتگیری كهسیی ههبوو. ئهو كهسانه ئهندامانی خودی گرووپگهلی پلاگبیل نهبوون. بهو شێوه ئهو كهسانه دهیانتوانی ئهو لارهسهنگییه ڕاست بكهنهوه كه خودی گرووپهكه نهیدهتوانی بیكا. تێكۆشهرهكان هاوڕێ لهگهڵ یارمهتی پشتگیرییه كهسییهكاندا دهیانتوانی به خۆیاندا و به بڕیارهكانی گرووپدا بچنهوه، ئهگهر پێویستی كرد، تهنانهت له دژی كردهوهكانی گرووپ یارمهتی وهربگرن. پشتگیرییه كهسییهكان ههروهها بهڵێنی بێدهنگمانهوهیان دهدا. بهو شێوهیهو به هۆی بهڵێنی بێدهنگمانهوه تێكۆشهرهكان دهیانتوانی بێزاری و تووڕهیی خۆیان دهرببڕن به بێ ئهوه مهترسی ئهوه ههبێ كه ئهو گلهیی و گازندانه له ماوهی ههڵمهتهكاندا زیان به پاشماوهی گرووپهكه بگهیهنێ.
له لای ههموو گرووپهكان چ ئهوانهی له پارلماندان، چ ئهوانهی له شوێنی كار یان له نێو دۆست و ههڤاڵاندان، تێندێنسی پێكهێنانی "بهڵێ گووتنی بهكۆمهڵیان" ههیه. كهس نایههوێ به هۆی لهژێر پرسیار خستن پرۆژهیهكی باشی هاوبهش، بخاته مهترسییهوه. بهڵام هێندێك جار گرووپێك سهرهڕای ههبوونی كهسانی لێزان و به ئهزموون ڕهنگه بڕیارێكی شێتانه و نهزانانهش بدا. ههر بۆیه ئهركێكی زۆر گرینگی كهسانی پشتگیری كهسی ئهوه دهبێ لاری و چهوتی خودی گرووپ له كاتی ههڵمهتهكاندا ڕاست بكهنهوه، ههتا بهو شێوه ههل بۆ كهسانی بێلایهن و له دهرهوه بوو بڕهخسێ كه ههڵمهتهكان بخهنه بهر ڕهخنه.
گرووپگهلی پلاگبیلی ههوڵی زۆریان داوه كه ئامرازی پێویست بدۆزنهوه ههتا بتوانن كێشهو لاری و چهوتییهكانی نێو گرووپهكان دهربخهن. یهكێك له ئامرازهكان كه ههر له كۆتایی دهیهیی ههشتاكانهوه بهكار دهبرێ پێیدهگوترێ "گهڕ" یان "بازنه ڕهخنه" پێش له دهسپێكی ههڵمهتهكان. كاركردی بازنه ڕهخنه ئهوهیه كاتێك له پاش كۆتایی ههڵمهت و ئهو دهمهی ههڵمهتبهران له زیندانه جۆراوجۆرهكاندا لێكدابڕاون و تووڕهییهكانیان له ههڵچووندان، دادهبهزێنێ. له بازنه ڕهخنهدا باسی وهك چاوهدێری سهركوت و هێور كردنهوهی تهنگهژه دهكرێ بۆ ئهوه له به لاڕێدا چوون یان ههڵچوونی زیاده لهڕادهی ههڵمهت پێشگیری بكرێ.
بهر له دهسپێكی ههڵمهت هێز و توانایی ههر تێكۆشهرێك بۆ بهئهنجام گهیاندنی ههڵمهت بهجیا دهخرێته ژێر پرسیار. بۆ دڵنیایی تهواو ههر تێكۆشهرێك به نۆره ههوڵ دهدا ئهوی دیكه له ئهنجامدانی ههڵمهتهكه پهژیوان بكاتهوه. ئامانج ئهوهیه ڕێگایهك له دهرهوهی گرووپ ببیندرێتهوه. كاتێك گرووپێك له ماوهیهكی كورتدا و ئهویش بهتوندی خهریكی خۆڕێكخستن بۆ ههڵمهته، هاوبهشیی و ههرهوهزایهتییهكی وا بههێز پێكدێ كه بۆی زهحمهت دهبێ ههروا ئاسان دهستی لێ بهربدا. ئێمه وهك گرووپێكی پلاگبیل لهبهرهبهری ههڵمهتی ئێف ئێف ڤی FFV له ئسكیلستونا Eskilstun [سوید] بازنهی پهژیوان بوونهوهمان پێكهێنا، ئهمه بوو به هۆی ئهوه یهكێك له بهشداربووان پهژیوان ببێتهوه بهڵام دیسان ههموو جارێك له كاتی دهورهی "كشانهوه"دا دیسان دهگهڕایهوهو ئامادهیی خۆی بۆ ههڵمهتهكه دهردهبڕی.
له لای زۆربهی گرووپهكان له بهرهبهری ههڵمهتهكاندا لانیكهم یهك دوو بهشداربوویهك له بهئهنجام گهیاندنی ههڵمهتهكاندا تووشی دوودڵی دهبن و ڕادهوهستن ههتا دواتر لهكاتێكی لهبارتردا دڵنیا بن.
له نێو كێشهكاندایه كه هاوبهشییهتی وهپێش دهچێ. بهڵام بۆ ئهوهی بگهین بهمه پێویسته به ڕادهی پێویست پشتگیری و متمانه له نێو گرووپدا ههبێت. بۆ ئهوه بتوانین ههم ڕهخنهی كارسازانه بگرین و ههم وهربگرین پێویسته شێوهیهك له متمانه له گرووپدا ههبێت. له ڕاستیدا به بێ متمانه، سهخت دهبێ كه باس و مناقشهیهكی ڕهخنهگرانه بێته گۆڕێ. ههبوونی باس و مناقشهی ڕهخنهگرانه به نۆرهی خۆی پێویستییهكی گرینگه بۆ ئهوه بهرههڵستكاری له سۆنگهی ئهزموون و تێڕامانهكان وهپێش بكهوێ.
بهڵام كێشهكان ههر له نێوخۆی گرووپ ڕوو نادهن و بهڵكوو له دهرهوهی گرووپیش كێشهكان سهرههڵدهدهن. ئهو گرووپه پلاگبیلهی كه ههڵمهتی چهكداماڵینی نارنجۆكهاوێژهكانی له ئیسكیلستونا بهئهنجام گهیاند ترادیسیۆنێكی له پاش خۆی بهجێهێشت كه ههم گرووپهكانی نێو سوید و ههم ئوروپاش وهشوێنی كهوتن. ئێمه لهگهڵ خزم و كهسی تێكۆشهرهكان چاوپێكهوتنمان ساز كرد. ههر بهم هۆیهوه له نیگهرانی و بیركردنهوهی منداڵ، ژن یان مێرد یان دایكو باوكی تێكۆشهرهكان لهبهرهبهری ههڵمهتهكاندا ئاگادار بووین. له نێو گرووپدا بیرمان لهزۆر شێوازی جیاواز كردهوه كه چۆن بتوانین دوولایهنه لهو پێوهندییهدا ههم یارمهتی گرووپ و ههم یارمهتی خزمی تێكۆشهرانی نێو گرووپ بدهین.
لێكۆڵهری كێشه Stellan Vinthagen ستێلان ڤینتههیگێن له لێكۆڵینهوهیهكی سهرنجڕاكێشدا كێشهكانی له بهرهبهری خۆئامادهكردندا له نێو گرووپه جیاجیاكانی نێو بزووتنهوهی پلاگبیلدا خستۆته بهر لێكۆڵینهوه. ناوبراو باسی ئهو كێشه و زهحمهتییه تایبهتییانه دهكا له كاتێكدا تێكۆشهرانی ژن و پیاو له بهرهبهری ههڵمهتهكاندا هۆگر و خوشهویستی یهكتری دهبن. به پێی لێكۆڵینهوهكه واههڵكهوتووه كه دڵدارهكان له بهراورد له گهڵ تێكۆشهرانی دیكهدا پشتگیری زیاتری یهكتریان كردووه. ئهمهش بووهته هۆی ئهوه كه كهسانێك خۆیان بهتهریك ماوه بزانن یان هیچ نهبێ ههست بكهن كهمتر پشتگیری كراون.
له لایهكی دیكهوه كاتێك دڵدارهكان له یهكتری جوێ بوونهتهوهو لێکههڵبڕاون ئهوه بووهته هۆی ئهوهش كه خودی گرووپهكهیان لێكههڵوهشێتهوهو له یهكتری داببڕێن. یان ئهوه زهحمهت بووه كه دوو دڵدارهكه بهسانایی یهكتری ببینن. جیابوونهوهی دوو دڵدار له یهكتری تاقهت و وزهی گرووپێك بهخۆیهوه سهرقاڵ دهكا و هیچ دووریش نییه تهنانهت ههموو گرووپهكهش بهرهو ههڵدێر ببا. ئهمه دهكرێ زۆر ئاكامی خراپتریشی ههبێ ئهگهر بێتوو جیابوونهوهكه له ماوهی له زیندان بووندا ڕوو بدا. ئهگهری ئهوه ههیه كه تێكۆشهرانی نێو زیندان به بێ پشتگیری بمێننهوه.
كێشهی لهو بابهتهی دڵدارهكان دهكرێ بهو شێوهیه چارهسهر بكرێ كه یهك یان ههر دوو دڵدارهكه گرووپهكه بهجێ بێڵن یان ئهوه لهگهڵ تێكهڵ بوون و گوێستنهوه بۆ لای یهكتری ههتا كۆتایی ههڵمهتهکه ڕاوهستن. ههر بهو هۆیه ئاماژهپێكراوانهی سهرهوه ژمارهیهكی بهرچاوی گرووپگهلی دۆستان له هێنان و داوهتكردنی جووته دڵداران بۆ نێو ڕیزهكانیان دوو دڵ بوون و خۆیان بواردووه.
ستێلان ڤینتههیگێن له لێكۆڵینهوهكهیدا ژمارهیهك كێشهی دیكهی وهك هۆمۆژێنیتی و "خهت و نیشان وهك یهكی" دێنێته بهر باس. جۆره زمانێكی تایبهتی یان وهكیهك بیركردنهوه ڕهنگه ببێته هۆی داخستنی دهرگه به سهر هاتنی ئهندامانی نوێدا. هاتنی هاوبیران و هاوزمانان به گهرمییهوه پێشوازی لێدهكرێ و له لایهكی دیكهوه وهرگرتنی ئهندامانی نوێی بیرجیا تهنگوچهڵهمهی دهخرێته سهر. ههروهها ڤینتههیگێن باسی كێشهی دیكه وهك ئهوه چۆن هاوبهشییهتی هێندێك جار به تهواوی باڵ به سهر گرووپگهلی دۆستاندا دهگرێ، دهكا. گرووپێكی دۆستان له خۆیدا گرووپێكی ههڵمهتبهره. له بهر ئهوهی ئێمه له بهرهبهری ههڵمهتدا پێویستییهكی یهكجار زۆرمان به پشتگیری یهكتری ههیه، ههر ئهمه دهبێته هۆی ئهوه ههتا ڕادهیهك ئامانجی ههڵمهت لهبیر بكرێ. له خراپترین حاڵهتدا هاوبهشییهتی دهتوانێ ببێته هۆی پێكهێنانی جۆرێك سهرهڕۆیی و دیكتاتۆری له نێو گرووپدا. ئهم دیاردهیه دهكرێ لهگهڵ ئهوهی كه پێی دهگوترێ ههموو شتێك ههر گرووپهو بۆ گرووپه بۆ نموونه له گرووپێكی شانۆ، موزیك یان كۆمهڵێك كه كاری ههمیشهیی و دایمی پێكهوه دهكهن، ڕوو دهدا، له گرووپگهلی دۆستانیشدا وهك ئاكامی هاوبهشییهتی چڕ و پڕ بێته گۆڕێ.
كۆكردنهوهی زانیاری من له ساڵهكانی 1990 و 1991دا له دوو ههڵمهت لهدژی كارگهی دهوڵهتی ئێف ئێف ڤی چهكسازی له شاری ئیسكلیستونا (سوید) بهشداریم كرد. نیوهی ئهو چهكه نارنجۆكهاوێژانهی كه به نارنجۆكهاوێژی كارل گوستاڤ بهناوبانگن و لهو كارگهیه چێ دهكرێن، بۆ دهرهوهی سوید دهنێردرێن. ئێمه له سهرهتادا تهنانهت نهماندهزانی كه نارنجۆكهاوێژهكان له كوێی چێ دهكران. ئێمه له سهر ئهو بهڵگه فهرمییانهی كه له ههوێڵدا بوون، لێكۆڵینهوهیهكمان ئهنجامدا. ئێمه زانیارییهكی یهكجار زۆرمان له دوو توێی ڕاپۆرتی چاوپێكهوتنهكان، حسێب و كتێبی ساڵانه، داوای ئێزن پێدان و نهخشهكان كۆ كردهوه. بۆ ئهوهی لهسهر خاوهنداریهتی و قازانجی كارگهكه زانیاریمان بێته دهست پهیوهندیمان به دامودهزگای دهوڵهتی گرت و ههروهها له كتێبخانهكاندا وه دووی زانیاری زیاتر كهوتین. كاتالۆگی تهلهفۆنهكان لهم پهیوهندییهدا یهكجار پڕبایهخ بوون. ههر به هۆی كاتالۆگهكانهوه زانیاریمان له سهر بهشه جیاجیاكانی كارگهكه و بهرپرسان كۆكردهوهو پهیوهندی ڕاستهوخۆی تهلهفۆنیمان دهستپێكرد. ناوهندی ئاڵووێری تهلهفۆن خزمهتێكی زۆر باشی كردین.
چهند كهسێكمان شهوانه دهچوون و به دهوری كارگهكهی ئێف ئێف ڤیدا دهسووڕانهوه، ههتا بۆمان دهربكهوێ له ڕێگهی خوێندنهوهی تابڵۆكان و ڕووانین به نێو پهنجهرهكانی كارگهكهدا چ جۆر زانیارییهكمان وهچنگ دهكهوێ. له ههوڵهوه هێچ تێنهدهگهیشتین. بهو حاڵهشهوه ههموو شتێكمان به وردی دهنووسی بهڵكوو دواتر بتوانین به كاریان بێنین. ئێمه له سهر بنهمای ئهو زانیارییه ههنووكهیانهی وهدهستمان دهكهوت، نهخشهمان لهسهر كاغهز دهكێشا. لهسهر قوفڵ و تهیمانی دهوری كارگهكه لێكۆڵینهوهمان كرد. یهكێك له ئهندامانی گرووپ بۆی دهركهوت كه ئالارم (زهنگی مهترسی) كارگهكه پێشتر له كار كهوتووهو كار ناكات. زانیمان به هۆی بهردهفڕكێی منداڵانهوه شووشهیهكی زۆری پهنجهرهی كارگهكه شكابوو. دوو كهس له ههڤاڵهكانمان به ڕۆژ چوون و به دهوری كارگهدا سووڕانهوه ههتا زانیاری لهسهر كاتی كرانهوهو داخستن، باركردن و ڕاگوێستن كۆ بكهنهوه. بههۆی زانیارییهكانهوه ههر زوو بۆمان دهركهوت چهكهكان له كوێن و له چ شوینێک ههمار كراون.
لهم پهیوهندییهدا دیلهماكه ئهوهیه كه خودی لێكۆڵینهوهكه به نهێنی دهكرێ و ئهمهش وهك پرهنسیپ لهگهڵ بنهمای خهباتی نافهرمانی مهدهنی كه خهباتی فهرمی و ئاشكرایه ناگونجێ. ئهم نهێنی بوونه دهتوانێ نامتمانهبوون له لای دژبهر پێكبهێنێ. ژمارهیهك له خهباتكارانی نێو ڕیزهكانی ئێمه وایان پێ باش بووه كه ههر زوو پاش كۆتای ههڵمهتهكهكان، لێكۆڵینهوه نهێنییهكان ئاشكرا بكهن.
ڕێكخراوێکی سویدی لهساڵی 1998دا شێوازێكی نوێی لێكۆڵینهوهی ههڵبژارد. ئێمه له باراو Barrow به ڕۆژ دهچووینه سهر سهكۆی تریدێنت و لهوێ چهك پشكنینێكی هاووڵاتیانهمان medborgerligt vapeninspektion ئهنجام دهدا. بیرهكه له ههوهڵهوه لهلایهن چهكپشكێنهرانی ڕێكخراوی نهتهوه یهكگرتووهكان له عێراق كه چاوهدێری ئهوهیان دهكرد كه دهوڵهتی عێراق چهكی كۆمهڵكوژی چێ نهكات، هاتووه. چهكپشكێنهرانی ئێمهش ئامانجیان ئهوهبوو كه لێكۆڵینهوه له سهر ئهوه بكهن به چ ڕێگایهكدا بهلهمی ههڵگری چهكی ناوكی تریدێنت لهكار بخهن.
لێكۆڵینهوهی شته نهگۆڕهكان ساناتره. تهنیا ئهوه نهبێ كه هێوری و لهسهرهخۆیی فرهتری دهوێ. كات دهبێته هۆی ئهوه ههر بهشهی له جێگهی خۆ جێگه بگرێ. گرووپهكان كاتێك دهكهونه پهله و شڵهژان كه بیانههوێ لێكۆڵینهوه له سهر شته گهڕۆكهكان بكهن. ئێمه كاتێك له دهیهی ههشتاكاندا له سوید ویستمان سهرهتاكانی بزووتنهوهی پلاگبیل دابمهرزێنین، دوو گرووپی یهكهممان ههڵمهتهكانیان بۆ سهر ڕاگوێزرانی چهك تهرخان كرد. گونیلا ئوكربهری Gunila Åkerberg و ئاندێرش گریپ Anders Grip دهیانهویست كێشه بخهنه سهر ڕاگوێزرانی تۆپه دوورهاوێژهكانی بووفورش كه له سویدهوه بۆ هیندوستان دهنێردران. كاتێك ههڵمهتهكهمان دهستپێكرد بۆمان دهركهوت كه تۆپهكان له ڕێگای قهتارهوه دهگوێزرێنهوه بۆ شاری ئودهڤالا Uddevalla و لهوێوه باری بهلهمه هیندییهكان دهكران. بهڵام ئێمه له گرووپهكهماندا له ههوڵهوه به تهواوی لامان ڕوون نهبوو كه قهتاری تۆپه دوورهاوێژه ههڵگرهكان له كامه ڕێگاوه خۆی دهگهیهنێته شاری ئودهڤالا. پاشان ههر زوو بۆمان دهركهوت كه قهتاره بارههڵگرهكانی خودی چهكسازی بووفورش ئهو ڕاگوێستنهیان ههتا شاری كریستینههامن Kristinehamn وهئهستۆ دهگرت و لهوێوه ڕایهڵهی قهتاری دهوڵهتی ئێس جی SJ ههتا شاری كارلستاد Karlstad پاشماوهی ڕاگوێستنهكهی بهئهنجام دهگهیاند.
ئهو كهسانهی له نزیك ڕێگای ئاسن دهژیان بۆیان باس كردین كه قهتاره چهكههڵگرهكان له چ كاتێكدا هاتووچۆیان دهكرد و ههروهها له چ وهختێكدا خهتهكانی ڕێگهی ئاسن هاڵووێر دهكران. لهوهش گرینگتر ههر ئهوان دهیانزانی كامه كاتیش قهتارهكان هاتووچوو و ئاڵووێر ناكرێن. بۆمان دهركهوت كه تۆپه دوورهاوێژهكان ئهوهنده گهوره بوون كه نهدهگونجا به ههموو ڕێگایهكی ئاسندا ڕابگوێزرێن. ههر له سۆنگهی ئهم زانیارییانهوه بۆمان دهركهوت كه كامه ڕێگا شیانی ئهوهی ههیه كه تۆپهكانی به سهردا ڕابگوێزرێ. ئێمه كه ڕۆڵی كهسانی پشتگیریمان له ئهستۆ بوو ئهو ئهركهمان خرایه سهر شان كه به درێژای ڕێگاكاندا هاتووچۆ بكهین و ئهو ڕێگایانهی كه تۆپهكانی بهسهردا ڕادهگوێزران، دهستنیشان بكهین.
بهڵام ڕۆژی پێنجشهمه 16ی فێڤریه یهكێك له كرێكارهكانی كهشتییه بارههڵگرهكان تهلهفۆنی كرد و گێڕایهوه كه تۆپهكان باری بهلهمهكانی هیندی كراون و ئهوه خهریكه بهرهو هیندوستان ڕابگوێزرێن. وهك ئهوه له ئاوێكی ساردمان ههڵكێشن ههموو جۆش و خرۆشی نێو گرووپی پلاگبیل به جارێك دامركایهوه و كار و ههڵسووكهوتی چهند حهوتوومان بهخت و خۆڕایی بهفیڕۆ چوو. ههموو دهیانهویست بگهڕێنهوه ماڵێ. ههنڕیك فریكبهری ئهو بهرپرسایهتییهی وهئهستۆی خۆی گرت كه بهر لهوهی ئهندامانی گرووپ بڵاوهی لێبكهن، ئهو ڕاستی و درووستی ههواڵهكه بۆ جارێكی دیكه پشتڕاست بكاتهوه. به پهله ههنڕیك خۆی گهیانده ئیزگهی قهتاری كریستینههامن و لهوێ گۆیا نوقڵ له كیوسكی نێو ئێزگهكه دهكڕێ قهتاره بارههڵگرهكانی خستببووه ژێر چاوهدێری. به سهرسوڕمانهوه پێنج تۆپی دوورهاوێژی 77ی له نێو پێنج واگندا دیتبوو. ههر به پهله ههنڕیك گهڕابۆوه لای هاوڕێیانی و ئهوهی دیتبووی به پهله گێڕابوویهوه. بهڵام لهپێشدا ههموو پێیان وابوو ههنڕێك گاڵته دهكا. پاش ئهوهی له قسهكانی ههنڕێك دڵنیا دهبن، لهماوهیهكی كورتدا گرووپهكه كۆ دهبێتهوهو بڕیاری به پهلهی چوون بۆ لای تۆپهدوورهاوێژهكان دهدهن.
دواتر به ماشێنه كۆنهكهی گونیلا ئۆكربهری بهرهو ئیزگهی قهتار وهڕێدهكهون. دوای ئهوهی جارێك رێگهی ئاڵووێری ئهو ڕێگهی ئاسنهی كه واگنی تۆپه دوورهاوێژهكانی لهسهر ڕاگیرابوو كه ههر له نزیك ئێزگهی قهتار ههڵكهوتبوو لێ ههڵه دهبێ ئاخرهكهی شوێنی ئاڵووێری رێگهكه دهبینهوهو به بێ ئهوهی كهسێك بتوانێ پێشیان بگرێ یهكێك له تۆپهكان دهشكێنن.
بزووتنهوهی خهباتی نافهرمانی مهدهنی ههتا دێ ههم بۆ كوكردنهوهی ڕاستهوخۆی زانیاری و ههم بۆ دیتنهوهی ئهو كهسانهی شارهزایی زیاتریان ههیه، فرهتر پێویستیان به ئینتهرنێت دهكهوێ. ههروهها تۆڕێكی تایبهت به تێكۆشهرانی خهباتی نافهرمانی مهدهنی به ناوی كۆمهڵهی پێشكهوتنخوازانی ڕایهڵهی پهیوهندی ِAssociation for Proggrssive Communication له سهر ئینتهرنێت ههیه. ئهوانهی كه له سهرهتا دهستیان پێكرد گرووپێك بوون به ناوی نێتی ئاشتی PeaceNet له ئهمریكا و نێتی سهوز GreenNet له ئینگهلتهره. له سویددا تۆڕێك بهناوی نێتی باكوور Nordnet ههیه. لهم دوایانه بیستوومه كه به سهدان تێكۆشهر له ههموو كهل و قوژبنێكی جیهان لهو تۆڕانهدا چالاكیان ههیه. له كاتی نووسینی ئهم كتێبهدا ئهگهر پێویستیم به زانیارییهك ههبووه ئهوه له ڕێگای نامهنووسین یان له ڕێگای ئێنتهرنێتهوه پرسیارم كردووهو لهو لاشهوه ههر پاش چهند ڕۆژێك دواتر وهڵامم دراوهتهوه.
كاتێك دهمانههوێ لێكۆڵینهوه له سهر دامودهزگایهك بكهین له ڕێگای تهلهفۆن كردن یان نامهنووسین بۆ بهشی تایبهتی ئهو دامودهزگایه، داوای زانیاری دهكهین. لهسهرهتای ساڵهكانی ههشتادا بۆ كۆ كردنهوهی زانیاری من بۆ خۆم سهردانی ڕاستهوخۆی پشكێنهرانی تایبهتی چهكوچۆڵم كردووه. لهو شوێنانه مرۆڤ دهتوانێ داوای ڕاپۆرتی ڕۆژانه، نامه، پۆستی ئێلێكترۆنی، فاكس و بهڵگهی دیكه بكا. كاتێك ژماریهك دۆست سهردانی دهزگای ئاسایشی پۆلیسیان كردبوو له ڕێگای ڕاپۆرتی ڕۆژانهی ئهو دهزگایهوه بۆیان دهركهوتبوو كه چۆن ئیدارهی پهنابهران بهشێوهیهكی سیستیماتیك داوای زانیاری لهسهر پهنابهران له دهزگای ئاسایشی پۆلیس كردبوو. له سۆنگهی ههمان ڕاپۆرتی ڕۆژانهوه دۆستان داوایان له ئاسایشی پۆلیس كردبوو كه دهیانههوێ چاویان به بهڵگه فهرمی و نهێنییهكانی تایبهت به پهنابهران بكهوێ. ئهگهر ئاسایشی پۆلیس خۆی له نیشاندانی بهڵگهكان بواردبایه ئهوه ئهوان مافی شكات كردنیان ههبوو. له زۆربهی وڵاتاندا بۆ داموودهزگاكان دیاری كراوه ههموو جارێك سهر له نوێ لێكۆڵینهوه لهسهر بهڵگه نهێنییهكان بكرێ ئهگهر هاتوو پێویست بوو ئهوه داوخوازێك لهو پهیوهندییهدا بهرز بكرێتهوه.
ههموو ئۆرگانیزاسیۆنێكی گهورهی سیاسی كار بۆ ئهوه دهكا و ههوڵی ئهوه دهدا كه زانیاری بۆ نموونه له سهر ژینگه، له سهر كێشهی كهمئهندامان و جیهانی سێههم كۆبكاتهوه. پێشتر دهستڕاگهیشتن به زانیاری زۆر سهخت بوو ههر بۆیه كۆكردنهوهی زانیاری كێشهیهكی ههره گهوره بوو. بهڵام ئێستا تهنانهت تاكهكان و گرووپه چكۆڵه ناوچهییهكان زۆر ئاسان دهتوانن زانیاری زۆر پڕبایهخ وهههوێڵ بخهن. ههربۆیه كۆكردنهوهی زانیاری ئهو قورساییهی جارانی نهماوهو بهشێكی زۆر له كاری گرووپگهلی دۆستان بهخۆیهوه سهرقاڵ ناكا.
ئاسایش و بوونه داردهستی بهرهی دژبهر لهم ماوهیهدا له لایهن تێكۆشهرێكی نێو بزووتنهوهی پلاگبیل له ئاڵمان نامهیهكی ئێلێكترۆنیم پێگهیشت. ئهو له ڕۆژنامهیهكی تایبهت به ژینگه كه له بێلژیك دهردهچوو خوێندبوویهوه، تێكۆشهرێك له سهر ژمارهیهك گرووپگهلی ژینگهپارێز به قازانج و بهرژهوهندی چهند شهریكهیهك سیخوڕی كردووه. پهیوهندی به ژمارهیهك شهریكهوه گرتووهو خۆی لێیان نزیك كردۆتهوه. تێكۆشهرهكه یهكێك له ئهندامه ناسراوهكانی گرووپی بهرههڵستكاری ماف "هیوا و بهرگری" Hope & Resistance ئوروپا بوو.
ئهو نووسیبووی: "من لهگهڵ شتی وادا ڕانههاتووم". "ئێمه چ بكهین؟" من وهڵامم دایهوهو نووسیم كه گرووپی هیوا و بهرگری گرووپێكی فهرمییه، ئهو تێكۆشهرهش وهك ههموو كهسێكی دیكه بۆی ههیه تێیدا تێكۆشانی ههبێ.
من بۆ خۆم پێشتر ئهزموونی تاڵم لهسهر دهستنیشان كردنی تێكۆشهران وهك نێردراوانی بهرهی دژبهر ههبووه. ژمارهیهكی زۆر له باشترین هاوڕێیانی خۆم وهك نێردراوانی بهرهی دژبهر دهستنیشان كراون. بهڵام دواتر دهركهوتووه كه ئهو درۆ و دهلهسانههیچ بنهمایهكیان نهبووه. ئهگهر هاتوو كهسێكت به ڕادهی پێویست نهناسی ئهوه سرووشتییه كه مرۆڤ زیاتر لێی دووڕدونگ بێت. له هێندێك وڵاتی ئوروپاییدا ژمارهیهك تێكۆشهر كه له بنهوه كاریان بۆ دژبهر كردووه، ئاشكرا كراون. له هولهند گرووپێكی پلاگبیلی بهتهواوی لێكههڵوهشا، كاتێك دهركهوت كه یهكێك له ئهندامهكانیان داردهستی بهرهی دژبهر بووه. لهبهر ئهوه كێشهی ههبوونی كهسانی داردهست جارجار و زۆر بهكهمی دێته گۆڕێ ههر كه دهنگۆی واش هاته گۆڕێ ههر زوو وهك گیاكهڵه پهل دههاوێژێ و به ههموو لایهكدا بڵاو دهبێتهوه. دهنگۆی ههبوونی كهسانی داردهست زۆر جاران خهساری زۆرتر له گرووپهكان دهدا ههتا ئهو كاته به دهگمهنانهی كه داردهست و سیخوڕهكان له ڕاستیدا ههن و دهبیندرێنهوهو پاشان ئاشكرا دهكرێن.
داستانی زۆر و زهبهنم لهسهر درووستكردنی داردهست و سیخوڕی پۆلیس له نێو گرووپگهله ههڵمهتبهرهكانی سویدا بیستووه. ههر ئهوه له سهرهتای دهیهی حهفتاكاندا سیخوڕهكانی پۆلیس له نێو بزووتنهوهی فهلهستین له سویدا ئاشكرا كران بهو مانا نییه كه ئێستاش پۆلیس ههر وهك جاران له داردهست و سیخوره نێردراوهكان بۆ نێو بزووتنهوهكان كهڵك وهردهگرێ. جارێك زۆر لێبڕاوانه داوام له تێكۆشهرێك كرد كه نموونهیهك لهسهر دهنگۆی ههبوونی ئهو داردهست و سیخوڕانهی كه ئهو باسی دهكا، بێنێتهوه. ئهویش وهك نموونه ناوی ڕۆژنامهوانێكی هێنا كه گۆیا لهگهڵ پۆلیسی ئاسایشی هاوكاری دهكا. منیش پرسیارم لێكرد باشه ئایا تۆ بهڵگهیهكت ههیه كه ئهمه بسهلمێنێ، ئهویش وهڵامی دایهوه كه جارێك ئهو ڕۆژنامهنووسه دهچێته كتێبفرۆشییهك کهسهر بهئانارشیستهكانبووه، ههر زوو پاش ئهوه ڕۆژنامهنووسهكه له كتێبفرۆشییهكه دهچێته دهرێ پۆلیس دێن و كتێبخانهكه دهپشكێنن. ئهم جۆره دووڕدونگی و لێوهشككهوتنانه، بێ متمانهیی ههم له بهرانبهر خۆمان و ههم كهسانی دهرهوهی خۆمان چێ دهكا و زهربه له باوهڕ و متمانهی گرووپ دهدا.
گرووپی Orlandos Freeze وهك گرووپی پشتگیری ههڵمهتی پلاگبیلی Pershing Plowshares له ساڵی 1984دا كاریان دهكرد. ئهو گرووپه لانیكهم سێ جار تووشی كهسانی داردهست و نفووزی بوو. بروك گاگنۆن دوو لهوانی ئاشكرا كرد. ئهو نامهیهكی كراوهی بۆ پۆلیس نووسی و داوایانی لێكرد ئهگهر دهیانههوێ شتێك لهو بارهوه بزانن، باشتر و ئاسانترهو به قازانجی ههموو لایهكه كه پۆلیس تهلهفۆن بۆ ئهو بكهن.
ههر لهو كاتهدا گرووپی Orlandos Freeze به هۆی كهسانی داردهستهوه دوو جار تووشی دهستتێوهردانی پۆلیس بوو، من یهكێك له داردهستهكانم ههر پاش كۆتایی ههڵمهتهكهمان دی. ئهو له شوێنی ههڵمهتهكهدا پرس و ڕاگۆڕینهوهیهكی كورتی لهگهڵ من ههبوو. ئهو پرسیاری لهمن كرد ئایا من پێشتر به داردهست و سیخور بوونی ئهوم زانیوه.
ئاخرین جار كه داردهست و سیخوڕێك ئاشكرا بكرێ كاتێك بوو كه تێكۆشهرێك به هۆی ئهوهوه كه گۆیا سزاكهی له مهحكهمهدا كهم دهبێتهوه هاوكاری پۆلیسی كردبوو ، پۆلیس بهڵێنی دابوو كه ئهگهر هاوكاریان بكات ئهوه له سووككردنی سزاكهیدا یارمهتی دهدهن. بهڵام پاش ئهوهی تێكۆشهرهكه هاوكاری پۆلیس دهكا، پۆلیس له ژێر بهڵێنهكهی دهردهچێ و یارمهتی ئهو نادهن. ئهمه دهبێته هۆی ئهوه كه تێكۆشهرهكه خۆی وهك ههڵخڵهتێندراو ببینێ و له نامهیهكی سهرئاواڵهدا به شێوهیهكی ورد، داستانی سیخوڕبوونهكهی خۆی و له ژێر بهڵێن دهرچوونی پۆلیس له ڕۆژنامهكاندا بۆ خهڵك ئاشكرا دهكا.
له ئهمریكا ڕێكخراوی ئێف بی ئای ههتا ڕادهیهك له داردهست و سیخوری ئاشكرا كهڵك وهردهگرێ. ئهمهش له بهر ئهوهیه كه گروپهكان ئهوه بزانن كه كارهكانیان له ژێر چاوهدێری دایهو ئهوان به شێوهیهك ئاگایان له خۆیان بێ كه سنووره دیاریكراوهكان نهبهزێنن. شێوازێكی كاریگهر بۆ ئهوه گرووپێك داماو و ئیفلیج بکرێ ئهوهیه كه دهنگۆی ههبوونی سیخوڕ و داردهست لهو گرووپهدا بڵاو دهكرێتهوه. لهوهش كاریگهرتر ئهوهیه كه بڵاو بكرێتهوه كه داردهست و سیخوڕ لهگرووپێكدا ئاشكرا كراوهو بهخهڵك ناسێندراوه.
ئهو گرووپه ئاشتییهی له سیراكۆسSyracuse كه من له ماوهی ساڵێكدا كارم تێدا دهكرد له كاتی سهرۆككۆماری كارتێردا توانیان زۆر بهڵگه له سهر خۆیان كه ڕێكخراوی ئێف بی ئای له سهر ئهوانی كۆ كردبۆوه، بێننهدهرێ و ئاشكرای بكهن. ڕهیگان دواتر ئهم شیانهی ڕاوهستاند. بهڵگهكانی ئێف بی ئای به قهرای دهسنووسی ئهم كتێبهی من ئهستوور بوون. ئهوان ناوه ناوه سیخوڕهكانی خۆیان له نێو گرووپهكهی ئێمه خزاندبوو. ژمارهیهك له هاوڕێیانی من دهیانگووت كه ئهوان بهشێك لهو سیخوڕانه دهناسن.
ئهمه وای كرد ئهگهر هاتبا كهسێك بڕێك سهیر و سهمهره هاتبایهته پێش چاو ئهوه ههر زوو مۆركی سیخوڕی پێوه دهچهسپا. ئهگهر هاتوو كهسێكی بێتاوان مۆركی سیخوڕی لهنێو گرووپدا لێدرا، ئهوه بۆ ئهو كهسه زهحمهت دهبێ كه وهك ڕابردوو درێژه به تێكۆشانهكانی بدا.
بهشێكی زۆر له ئێمه له نێو گرووپی ئاشتیی سیراكۆس چارهسهرییهكهمان بۆ كێشهی سیخوڕی ههم بۆ ئهوانهی كه سیخوڕی ڕاستی بوون و ههم بۆ ئهوانهش كه تهنیا دهنگۆی سیخوڕبوونیان له دوو كهوتبوو، دیتهوه. چارهسهریهكهش ئهوه بوو كه ههموو شتهكان ڕوون و ئاشكرا باس بكرێن.
ژمارهیهكی دیكه له ئهندامانی گرووپ به باشیان زانی كه ئێمه لهو بارهوه به لێزانی و وریاییهوه له كێشهكه نزیك ببینهوه. ئهوان پێیان وابوو كه ئێمه دهبێ به پارێزهوه لهو بارهوه ههم له نێو خۆمان و ههم له دهرهوهی خۆمان بدوێین.
ئهم دوو جۆره تێڕوانین و بیركردنهوهیه ئێمهی بهسهر دوو گرووپی جیادا دابهش كرد. كراوهیی و شهفافییهت مهرجی بنهڕهتی دیمۆكراسییه. بۆ ئهوهی ئێمه بتوانین ههڵوێستی درووست بگرین ئهوه دهبێ دهستمان به ههموو زانیارییه پێویستهكان بگات.
له بهڕێوهبهرییهكدا كه تهنیا ژمارهیهكی كهم له ئهندامان زانیارییهكانیان له ههوێڵدایه و زۆربه لێی بێبهشن ئهوه به پێی بنهماكانی دیمۆكراسی ئهو بهڕێوهبهرییه دیمۆكراتیك نییه. پڕۆسێسی دیمۆكراسی كاتێك له نێو گرووپێكدا قایم و خۆگر دهبێ كه ئهندامانی ئهو گرووپه ههموو زانیارییهكانیان له ههوێڵدا بێ و ههر له سۆنگهی ئهو زانیارییانهشهوه، بڕیارهكان بدرێن. ههر له بهر ئهمهشه كه ڕێكخراوێكی نهێنی ناتوانێ پێبهندی دینامیكی عهقڵانی و دیمۆكراتیك بێت. بۆیهش ڕێكخراوێكی ئاوا ناتوانێ گهشه بكات و كۆمهك و پشتگیری بهرین بۆ خۆی پهیدا بكا.
ههتا پۆلیس و دهزگاكانی ئاسایش زیاتر له سهر بزووتنهوهیهك بزانن ئهوه له بهرژهوهندی ئهو بزووتنهوهدایه. چوونكه متمانه ههم لای ئهوان و ههم لای ئهندامانی بزووتنه زیاتر دهبێ. نابهجێیه، كۆڵێك درۆ و بۆختان لهسهر كارو كردهوهی بزووتنهوهیهك به ختوخۆڕایی بڵاو بكرێتهوه. باشتره، چاوهدێرانی كۆمهڵگه له كار و كردهوهكان ئاگادار بن ههتا ئهوه درۆ و دهلهسه بڵاو بكرێتهوه.
بهیانییهك تازه له خهو ههستابووم، زهنگی دهركه لێیدا. دوو كهس ههر لهتهمهنی مندا له پشتهوهی دهركهكه وهستابوون. پاش ئهوهی داوای لێبووردنیان كرد خۆیان ناساند، له لایهن دهزگای ئاسایشی پۆلیسهوه هاتبوون. پرسیاریان كرد بۆیان ههیه بێنه ژوورێ. بڕێك قاوهم سواند و لێمنا.
باسی ئهوهیان كرد كه ئهوان وهك جیلێكی تازه له نێو پۆلیسدا دهیانههوهێ لهگهڵ ئهو كهسانهی كه خراونهته ژێر چاوهدێری پۆلیسهوه، دیالۆگێك ساز بكهن. بهڵام ئهوان نهیاندهزانی دژكردهوهی من چۆن دهبوو، ئهوانم وهردهگرت یان وهدهریانم دهنا؟ - گووتم نا. بۆ دهرتان بكهم؟ ئێمه دهمانههوێ كه ئێوه ههرچی زیاتر له سهر ئێمه بزانن. من ئهوهم بۆیان ڕوون كردهوه كه كراوهیی ئێمه دهتوانێ شك و گومان و ترسهكان بڕهوێنێتهوه.
دوو سهعاتی تهواو پێكهوه باس و گفتوگۆمان كرد. من ژماره تهلهفۆنی ئهندامانی بهشی پهیوهندی و كهسانی پێویستم لهنێو بزووتنهوهی پلاگبیلدا بهوان دا. پاشان له ماوهی چهند مانگێكدا ئهوان پهیوهندیان بهو كهسانهوه گرتبوو.
كراوهیی بهرپهرچی سێكتاریسم و نهێنیكاری دهداتهوه. شك و گومان تهنیا یارمهتی دژبهرانی بزووتنهوه دهدا و له كردهوهدا تهنیا ئهوان قازانج دهكهن. پاشان ڕوون نییه ئهوانهی كه پێ لهسهر كاری نهێنی و بهوریایی كاركردن دهگرن، بۆ خۆیان سیخوڕ نهبن.
له بهر ئهوهی خهباتی نافهرمانی مهدهنی له سهر بنهمای كراوهیی دامهزراوه، من لێرهدا ههوڵی ئهوه نادهم باسی ئهوه بكهم كه چۆن خۆمان له چاوهدێری بپارێزین. له جێی ئهوه دهتوانم بێژم كه كراوهیی بۆ خۆی ههوڵی چهواشهكردن و بهلاڕێدابردنی بزووتنهوه له ڕێگای تێخزاندنی سیخوڕهوه بێكهڵك دهكات. تێكۆشهران زیاتر پێویستیان به ڕهخنه لهخۆگرتن ههیه ههتا داپۆشین و نهێنیكاری.
بهشی سێههم زمانی بهرههڵستکاری لهسهر شێوازه جیاجیاكانی ههڵمهت
زمانی بزووتنهوه لهسهر شێوازه جیاجیاكانی ههڵمهت كردهوه من زۆر درهنگ تێگهیشتم كه ههڵمهت "ئاكشن" له زمانهكانی دیكهدا بهمانای كردهوه دێت. له زمانی سویدیدا وشهی ئاكشن یانێ كردهوهیهكی فهرمی سیاسی كه له لایهن هاووڵاتییانهوه ئهنجام دهدرێ. یان ئهوه به مانای "ههڵمهتێكی نهێنی"Undercover operation دێت كهسیخوڕگهلی گومانلێكراو پێی ههڵدهستن.
من پێشتر ڕێزم بۆ ئهم وشهیه ههبوو. ئاكشن شتێك بوو كه كهسانی دیكه دهیانكرد. من نهمدهكرد. كاتێك ئینگلیزی فێر بووم، ئیتر وشهی ئاكشن ئهو ڕێزهی لای من نهما. ئهمه شتێكی باش بوو. "كردهوهكان" ئهو شتانهن كه مرۆڤ ههموو كاتێك ئهنجامیان دهدا.
ههتا ئهو كاته ئینسان له كهنداوێكی چۆڵ و هۆڵ نهژی ئهوه ناتوانێ بهشداری سیاسهت نهبێ. ئێمه كار دهكهین، مهسرهف دهكهین و بهم شێوهیه چهرخی كۆمهڵگه وهگڕ دهكهوێ. ئهگهر بێتوو ئینسان بێدهنگ بێت، ئیتر ئهو بێدهنگییه فهرمانبهرانه یان پاسیڤ و بێلایهنانه بێت، جیاوازییهكی ئهوتۆیان پێكهوه نییه، ئهم بێدهنگیانهش لهخۆیاندا كردهوهن. ئهگهر له ڕۆخی بهحرێك دانیشتووی و به پێش چاوتهوه كهسێك دهبینێ كه خهریكه له بهحرهكهدا بخنكێ و تۆش دهستهوهستان وهستاوی وهك ئهوه وایه دهوڵهتی سوید چهكهكانی بۆ دهرهوه دهنێرێ و ئهتۆش بێدهنگی.
كردهوه سیاسییهكان ئهو كردهوانهن كه مرۆڤ ڕۆژانه لهگهڵی بهرهوڕوویه. ئێمه چ دهكڕین، له كوێ دهژین و بۆ كوێ سهفهر دهكهین ههموویان له ڕاستیدا كردهوهی فرهنهتهوهیی سیاسین. ئهو كردهوانه له سهر ئینسانهكان به چوار دهوری ئێمهدا شوێن دادهنێن. زۆر بهداخهوه زۆرجار ئاكامی سیاسی كردهوه ڕۆژانهكانی ئێمه ئهوهیه كه دهستهڵاتی دهستهڵاتداران و ناعهدالهتییهكان قایمتر دهبێت. له بهر ئهوه هیچ سیستهمێك بهتهواوهتی ڕێكوپێك نییهو كۆمهڵگه له ڕاستیدا به هۆی هاوكاری و هاوئاههنگی ڕۆژانهی هاووڵاتیانهوه سوڕ دهخوا و بهرهوپێش دهچێ، ههر بۆیه دهبوا نافهرمانی مهدهنیش وهك كردهوهیهكی ئاسایی ڕۆژانه چاوی لێبكرابایه.
یهكێك له ئامانجهكانی خهباتی نافهرمانی مهدهنی ئهوهیه كه ئێمه ئیتر ڕێزمان بۆ ئاكشن نهبێ. سیاسهت ئهوه نییه كه كهسانی دیكه له كات و وهخته تایبهتییهكاندا دهیكهن. بهڵكوو سیاسهت له كردهوه ڕۆژانهییهكانی ئێمهوه سهرچاوه دهگرێ.
بهشهكانی داهاتووی ئهم كتێبه له سهر شێوازه جیاجیاكانی ههڵمهتهو باسی ئهوه دهكرێ كه چۆن ههڵمهتێك له كردهوهدا بهئهنجام دهگهیهندرێ. بێجگه لهوه شێوازه جۆراوجۆرهكانی ههڵمهت شی دهكرێنهوه، باسی ئهوهش دهكرێ كه ههڵمهت لهلایهن چ كسانێك و له دژی كێ و بۆچی ئهنجام دهدرێ.
ههڵمهتی پلاگبیلی بزووتنهوهی پلاگبیل بهوه دهناسرێ، بزووتنهوهیهكه بۆ چهكداماڵین خهبات دهكا و خهڵكی دیكهش هاندهدا كه ههمان كار بكهن. وهك سهرچاوه بۆ ههڵمهتی پلاگبیلی باسی ژمارهیهك " پێشگۆ"ی جوولهکه كه ڕهنگه سهد ساڵ پێش له زایین ژیابن، دهكرێ. ئهوان كهسانێك بوون كه به هۆی خوێندنهوه و لێكدانهوهی ڕاستییهكان پێشگوتن یان پێشدیتنی ئهوهیان دهكرد كه ڕهوتی ئاڵووگۆڕهكان بهرهو كوێ دهچوون. ئهوان به هۆی ههڵمهت و خوڵقاندنی كارهسات و زۆرجار تهنانهت كارهساتی بێزراو و قیزهون ههوڵی ئهوهیان دهدا كه بڵێن به چ شێوهیهك ڕهوتی ڕووداوهكان دهتوانرێ جارێكیتر بخرێنهوه ژێر كونترۆڵ و سهر ڕێگای ڕاست. ئهوان وهك ڕهخنهگرانی كۆمهڵگه دهناسران كه ههم له خهڵك و ههمیش له دهستهڵات ناڕازی بوون. ئهوان لایهنگریان له ماف دهكرد و له دژی مافخوراوی و ناعهدالهتی خهباتیان دهكرد. ههر بۆیه به شێوهیهكی سیستماتیك له لایهن دهستهڵاتهوه دهگیردران و لهسێداره دران یان ئهوه له لایهن خهڵكهوه سزا دهدران. ئیمڕۆ گرووپگهلی ئاشتی و بزووتنهوه پشتگیرهكان ههمان ئهركیان خستۆته سهر شانی خۆیان.
كهسێكی پێشگۆ پێویست ناكا كهسێكی مهزههبی بێت. له بهر ئهوه بزووتنهوهی پلاگبیل شوێندانهری ترادیسیۆنی كریستیانی پێوه دیاره زۆر كهس لهو باوهڕهدان كه بزووتنهوهیهكی تایبهتی كریستیانییه. ئهمه ههڵهیه. لهو یهكهم گرووپهی Pershing Plowshares كه من له ساڵی 1984دا تێدا ئهندام بووم كهسێكی بهباوهڕی جوولهكه و كهسێكی دیكهی بوودیستیشی تێدا بوو. له گرووپهكانی دیكهی پلاگبیلیدا كهسی ئاتێئیست ، ئاگنۆستیك "زانای نکۆڵیکهر" و كهسانی هێدنینگ "بێ دین"ی تێدایه.
ههروهها بزووتنهوهی پلاگبیل له باری سیاسیشهوه یهكجار بهربڵاوه. یهكهم سویدییهك كه له ههڵمهتی پلاگبیلیدا له پانتایی ئوروپادا بهشداری كردبێ كهسێك بوو كه ئهندامی گهنجانی پارتی لیبراڵ بوو. ههروهها ئانبریت ستێرنفێلد ژنه ئهندامی پارتی ژینگهی سوید له ههڵمهتی پلاگبیلدا بهشداری كردووه. له ئاڵمان و ئینگهلتهرهدا ئهندامانی کومۆنهکان له پارتی سۆسیالدیمۆكراتهكان له ههڵمهتهكانی چهكداماڵینی پلاگبیلدا بهشداریان كردووه. یهكێك له بهشدارانی ههڵمهتی چهكداماڵینی پلاگبیل له شاری لینشۆپینگی سوید دواتر له لایهن پارتی ژینگهوه بوو به ئهندامی پارلمانی سوید. ژمارهیهك له ئهندامانی پلاگبیل له باری سیاسییهوه خۆیان وهك ئاناراشیست و سیندیكالیست دهناسێنن.
بزووتنهوهی پلاگبیل وهك بنهما بۆ ئاشتی و مافی وهكیهكیخوازی پشت به حهوت خاڵی سهرهكی دهبهستێ و له ههڵمهتهكانیدا به هۆی سیمبۆله جۆراوجۆرهكانهوه ههوڵی وهدیهاتنیان دهدا:
1. چهكداماڵین زۆربهی گرووپهكانی پلاگبیل تهنیا بهشێك یان چهند بهشێك له بهشه جۆراوجۆرهكانی چهكهكان دادهماڵن و داماڵینی بهشهكانی دیكه لێدهگهرێن بۆ ئهوهی خهڵكی دیكه دایماڵن. مهبهست ئهوهیه كه كاری چهكداماڵین تهنیا كاری تێكۆشهران نییه و بهڵكوو ههر كهسێك له ئاستی خۆیهوه ئهو ئهركهی دهكهوێته سهرشان كه كاری چهكداماڵین وهئهستۆ بگرێ. سنوورداركردنی چهكداماڵین له خۆیدا سیمبۆلێكه كه نیشان دهدا "ئێمه به تهنیا ناتوانین ئهركی چهكداماڵین به ئهنجام بگهیهنین. یارمهتی تۆش پێویسته".
2. خوڵقاندن ههڵمهتهكان نابێ ڕۆخێنهر بن بهڵكوو دهبێ سازكهرانهو هیوابهخش بن. ههربۆیه بۆ نموونه له شكاندنی چهكوچۆڵدا له چهكوشی ئاسایی دارتاشی كهڵك وهردهگیردرێ. ئێمه ههروهها ئهو سیمبۆلانه بهكار دهبهین كه مانا به ژیان و مانهوه دهبهخشن نهك ئهوه مردن و ڕووخان بهدوای خۆیاندا دێنن. له ههڵمهتی شكاندنی تۆپی بووفورش له كریستینههامن [سوید] تێكۆشهرانی ئێمه گوڵه گهنمیان وهك سیمبول لهگهڵ خۆ بردبوو ههروهها له پاش ههڵمهتهكهش شیرینی سێملا [شیرینییهكی سویدییه] خواردبوو.
3. نابێ له توند و تیژی كهڵك وهرگیرێ.
4. نابێ فێری ئهوهش بین كه له دژی یهكتری توندو تیژی بهكار ببهین.
5. نابێ خۆمان بۆ شهڕ ئاماده بكهین. ناتوند و تیژی دهبێ بنهما بێت له ههموو ههڵمهتێكی پلاگبیلیدا. هیچ كامه له ئێمه ناتوانێ به تێڕادیتوویی تهواوه بڵێ كه من له توند و تیژی بێ بهریم. ههر بۆیه پێویسته كه ئێمه چ وهك تاك چ وهك كۆمهڵ ههوڵ بدهین كۆمهڵگه لهتوند وتیژی داماڵین.
6. ههموو كهسێك پێویسته ئیمكاناتی ژیانی بۆ دابینبكرێت. ئاشتی بهو مانایه كه پێویستییه سهرهتاییهكانی مرۆڤ به ڕادهی پێویست دابینبكرێ. یهكسانی و ئاشتی به بێ یهكتری نابن و دوو به دوو تهواوكهری یهكترین.
7. ههموو مرۆڤێك دهبێ ڕێزی ئینسانهكانی دهورووبهری بگرێ و مرۆڤهكان خهمخۆری یهكتری بن.
له بهرچاوگرتنی ئهم خاڵانه له كاتی خهبات و تێكۆشاندا له دژی توندوتیژیدا بێگومان ههموو ئامانجی ههڵمهتێكی بلاگبیلی یان تهواوی ئهو سیمبۆلانهی دهكار دهبرێن، ناپێكی بهڵکوو پێویسته ههوڵی لهوه زیاتریش بدرێ. ههموو ههڵمهتێك ڕهنگه كتێبێكی تایبهت به خۆی پێویست بێت كه وێنهیهكی گشتی له خاڵه ڕهچاوكراوهكان پیشان بدا. بزووتنهوهی پلاگبیل هێندێك جار كتێبی تایبهت به ههڵمهتهكان چاپ و بڵاو دهكهنهوه له بهر ئهوه تهنانهت كهسانی دهرهوهی بزووتنهوهش وهك قازییهكان، دادوهرهكان، كرێكارهكان، نیزامییهكان بتوانن بهشدار بن و ههڵوێست و ئامانجهكانی بزووتنهوه بخهنه بهر باس و تیشكی شیكردنهوه. تهنانهت هێندێك جاریش بزووتنهوه فیلم و شانۆ ههر بۆ ئهو مهبهسته چێ دهكا.
بهڵام گرینگترین ڕێگاكانی پهره پێدانی دیالۆگ و گفتگۆ لهگهڵ كهسانی دهرهوهی بزووتنهوه بریتییه له كۆبوونهوهی كهسیی، گفتووگۆ و داوهت كردن و لێگێڕانهوه له كاتی ههڵمهتهكانی چهكداماڵیندا.
چهكداماڵین یهكێك له باسه گۆنگهڵههڵخڕێنهكانی پهیوهندیدار به بزووتنهوهی پلاگبیلهوه، باسی له كارخستن و تێكدانی چهكوچۆڵه. زۆر هۆكار ههن كه بزووتنهوهی پلاگبیل كاری چهكداماڵین و ئاكامی ئهو كاره دهخاته پێش ههموو ئهركهكانی دیكهیهوهو لهو پێناوهدا خهبات دهكا.
تێكۆشانی پشتگیری (سۆلیداریتی)، ئاشتی و ژینگه به دهوری ئهو كێشهگهلهدا خول دهخۆن كه پهیوهندیان به كاری باش و چۆنییهتی به باشترین شێوه كهڵك وهرگرتن له شیانهكان ههیه. پرهنسیپێكی كاپیتالیستی له مهڕ خاوهندارییهتی ههیه كه ئهو كێشهگهلهی له لایهنێکی فهرمی و گشتییهوه بهرهو لایهنێکی كهسی و چوارچێوهی ماڵ ڕاگوێستووه. مافی بهشداریكردن له ههڵوێست و بڕیاره سیاسییهكاندا و دیمۆكراسی لهگهڵ كێشهی خاوهندارییهتی جێ گۆڕكێی پێكراوه.
ئهم جۆره بیركردنهوهیه له خۆیدا دهگاته ئهو پهڕی بیری شێتانه كاتێك قسه له سهر خاوهندارییهتی و بهرههمهێنانی چهكوچۆڵ بكرێ. مافی خاوهندارییهتی كهسیی ـ چهك ـ دهكهوێته سهرووی مافی ئهو كهسانهی كه به هۆی چهكهوه زهرهدمهند دهبن و بهو شێوه مافی ئهوان پێشێل دهكرێ.
تهنانهت خاوهندارییهتی دهوڵهتی له چوارچێوهی گشتی دهچێته دهرێ و وهك مافی خاوهندارییهتی كهسی مامهڵهی لهگهڵ دهكرێ. بڕیاره دیمۆكراتیكهكان تهنیا پهیوهندییان به چوارچێوهیهكی دیاریكراو بۆ كاروبارێك ههیه و ئیتر چۆنییهتی كهڵكوهرگرتن له شیانهكان له ئهستۆی دهوڵهت نامێنێ و وهئهستۆی ئهنیستیتۆ و شهریكه وهشوێن قازانج كهوتووهكانهوه دهكهوێ.
ئهلیزابێت ماكلایستێر Elizabeth McAlister له گرووپی گریفیس پلۆشار Griffiss Plowshares له ماوهی مهحكهمهكهیدا ههوڵی دا پێش ئهوه مهحكهمه پێشی پێبگرێ، ئهوه بسهلمێنێ كه چۆن له كۆمهڵگای ڕۆژئاوادا دیاردهی چهك كاراكتهرێكی پیرۆز و خودای بهخۆیه گرتووه. ئهم خاوهنداریهتییه ڕووخێنهر و له ههمانكاتدا پیرۆزه ئهوهنده دهبردرێته سهرێ كه له سهرهوهی ئینسانیش دادهنرێ. ئهمه به ڕوونی دهردهكهوێ ئهگهر بێتوو سهرنج بدرێته ئهوه كه چۆن شهریكهكانی چهكسازی ناوی پیرۆزی وهك Kristi Kropp و Treenigheten له چهكهكانیان دهنیێن. بێجگه لهمه، ئێمه ئیزن به خۆمان دهدهین كه ههر ئهم كهرهسته پڕمهترسیدارانهی درووستكراوی خودی مرۆڤ، ژیان و مان و نهمانمان بۆ دیاری بكهن. بایهخی خاوهندارییهتی دهكهوێته سهرووی بایهخه ئینسانییهكان.
كاتێك ژمارهیهك ژن و پیاوی ناشاڕهزا به چهكوشهكانیانهوه ههڵدهكوتنه سهر پیرۆزترین چهك و له كاری دهخهن. ئیتر نه ئهو چهكه شایانی پهرهستنه و نه كهڵكی بهكارهێنانیشی دهمێنێ. ئهمه بهو مانایه نییه ئهگهر هاتوو چهند چهكوچۆڵێك له كار خران ئیتر كۆمهڵگایهكی باشتر بنیاد دهنرێ. بهڵكوو لهكارخستنی چهكێك پرۆسێسێكی خوڵقێنهرانهو به پلانه كه تهنیا له كارخستنی كهرهستهیه كه دهبێته هۆی كوشتن و ماڵوێرانی كهسانی دیكه. ههر لهو شوێنهدا چهكهكه له كار دهخرێ پهیامێكی شادیهێنهری سیمبۆلیكیش دهنێردرێ كه له باتی چهك دهكرێ شتی دیكهی سودمهند ساز بكرێ.
بهربهستكردن بهیانیان كه له خهو ههڵدهستم، نانی بهیانی حازر دهكهم و ڕۆژنامهی بهیانیان دهخوێنمهوه، زۆرجار چاوم به وتارێك لهسهر خهباتی نافهرمانی مهدهنی دهكهوێ. ههموو جارێك تووشی سهرسوڕمان دهبهم كه نووسینهكه پهیوهندی به خهباتی بهربهستكردن یان "پێشگرتن" ههیه.
له شیلی ئهندامانی سێباستیان ئاسێڤێدۆ Sebastian Acevedo رێگای بنكهكانی پۆلیس كه لهواندا خهڵكی تێدا ئهشكهنجه دهكرێ، بهربهست دهكهن. خاوهن بهلهمه چكۆڵهكان له ئوسترالیا ڕێگای كهشتییهكانی ههڵگری چهكی ناوكی بۆ لهنگرخستن له بهندهرهكان بهربهست دهكهن. له ئهڵمان گرووپێك له دایكان و منداڵان ڕێگای هاتووچۆی Pershing II-bas بهربهست دهكهن. مهلاوانان پێش به باركردنی زبڵی وزهی ناوكی دهگرن. خهڵكانێك [له سوید] له ناوچهكانی سوندسڤاڵ و بوهویسلهن و ههروهها له وڵاتی نێپاڵ باوهش بهدارهكاندا دهكهن و ناهێڵن شهریكهكان بیانبڕنهوهو سرووشت تێكبدهن. كهمئهندامانی سهر چهرخ، ڕێگای هاتوو چۆی ئهو قاوهخانه و چێشتخانانه بهربهست دهكهن كه ههلوومهرجی پێداچوونه ژوورهوهی كهمئهندامانیان ڕهچاو نهكردووه. خهڵكانێك ڕێگای هاتووچۆی ماشینهكان بۆ نێو ناوهندی شارهكان بهربهست دهكهن. نۆ ههزار كهس له ئاڵمان ڕێگای قهتاری بارههڵگری زبڵی وزهی ناوكی بهربهست دهكهن.
ههوڵێكی داهێنهرانه كه بتوانرێ ئهم جۆره خهباته شێوازی نوێ بهخۆ بگرێ، لهگۆڕێ دایه. بهڵام بهداخهوه خودی خهباتی بهربهستكردن له بنهڕهتدا تهنگوچهڵهمهی گهورهی لهبهر دهم دایه. ههر كه باس هاته سهر شێوازی خهباتی نافهرمانی مهدهنی ئهوه جۆری خهباتی بهربهستكردن دێته ڕۆژهڤهوه. له هێندێك ههلومهرجی تایبهتیدا خهباتی بهربهستكردن دهتوانێ زۆر كاریگهر بێ. بهڵام له وڵاتانی باكووری ئوروپادا دامودهزگاكان زۆر جار ههوڵ دهدهن دهنگدانهوهی خهباتی بهربهستكردن كهم ڕهنگ نیشان بدهن. سزای پارهدانێكی كهم كه بهربهستكهران دهبێ بیدهن دهبێته هۆی ئهوه كه زیاتر ڕوو لهم شێوازه خهباته بكرێ. ههر كه دامودهزگاگهلی دهوڵهتی، شانهكانیان ههڵتهكێنن ئهوه خهباتی بهربهستكردن شوێندانهرییهكی ئهوتۆ نابێ. له باتی ئهوه ئهم خهباته بكرێته ڕێگهی كرانهوهی دیالۆگ ئهوه ئاكامهكهی دهبێته بێدهنگی.
چیرۆكی ئهوه كه خهباتی بهربهستكردن له بهراورد لهگهڵ شێوازهكانی دیكهی خهباتی نافهرمانی مهدهنیدا له باری سیمبۆلیكهوه بایهخی كهمه، دهبێته هۆی ههڵایسانی كێشهگهلی بێ بڕانهوه. كه دهست له قۆڵی یهكتری بكهی یان به زنجیرێك یهكتری ببستیهوه ئهوه تهنیا ماوهی بهربهست كردن چهند خولهكێكیتر، ڕهنگه ڕۆژێك یان دوو ڕۆژیتر درێژ بكاتهوه ئهویش ئهگهر هاتوو به لانیكهم ههزار كهسێك بهشداری بهربهستكردن ببن.
خوبهستنهوه به زنجیر شیانی گۆڕانی ههڵوێست و كردهوه له كاتی پێویستدا له گرووپگهلی دۆستان دهگرێ. له كاتی ڕووداوی چاوهڕونهكراودا ئهگهر واهاته پێش كه بهربهستكردن دهبێ به زووترین كات كۆتایی پێ بێت ئهوه ئاكامی مهترسیداری لێ دهكهوێتهوه. ڕهنگه كهسێك نهخۆش بێ كه دهبێ ههر زوو ڕێگهی بۆ چۆڵ بكرێ. بهڵام بهربهستكردن ئهم ههله بۆ نهخۆشهكه نالوێنێ. له هێندێك وڵاتدا كاتێك پۆلیس له باتۆنگ، تۆپی ئاوڕشتن یان بۆمبی فرمێسك هاوێژ كهڵك وهردهگرێ، ئهگهر بێتوو ئهو كهسه كلیلی زنجیرهكهی پێیه ههڵبێ ئهوه مهترسی گهوره بۆ سهر بهربهستكهرهكانی دیكه دێته پێشێ. بێجگه لهمه خهباتی بهربهستكردن له خۆیدا شێوازێكی سهخت و هێندێك جار پڕمهترسی خهباتی نافهرمانی مهدهنییه.
تهنگوچهڵهمهكان دهتوانن ئهمانه بن: پێش ههموو شتێك بهربهستكردنی فیزیكی به هۆی مرۆڤهوه دهتوانێ ببێته هۆی ناڕهحهتی و تووڕهی كهسانی دیكه. كه خهڵكێك ناچار بكرێ بۆ تێپهڕبوون بهسهر لاشهی كهسانی دیكهدا بهزۆر باز بدهن له خۆیدا كێشهیهكی گهورهی ئهخلاقییه. لێرهدا بهربهست كردن دهبێته هۆی داخران و بهربهستكردنی دیالۆگ و گفتوگۆ ڕاست لهگهڵ ئهو كهسانهی كه پێویسته دیالۆگیان لهگهڵ بكرێ.
له ماوهی سێ كهمپهكهی چهكداماڵینی شاری لینشۆپینگ [سوید] بڕیار درا له دژی فابریكای یاس نه شێوازی بهربهستكردن و نه پرۆتێسته و خۆپیشاندان ئهنجام نهدرێن. ئێمه ئهركێكمان كهوتبووه سهر شان و كارێكمان دهستپێكردبوو كه دهبوا جێبهجێمان كردبا، ئهو كهسانهش كه ئهم كارهی ئێمهیان لا پهسهند نهبوو دهیانتوانی ههم پێشمان بگرن و ههم ناڕازیبوونی خۆیان پیشان بدهن. له ڕاستیدا ئێمه ڕۆڵ و نهخشهكانمان گۆڕی. ئهوه ئێمه نهبووین كه بهربهستمان بهكار دێنا، بهڵكوو ئهو كهسانه كه له دژمان بوون دهبوا به كاریان بهێنابا. بهربهستكردن و ناڕازی ئهنجامدان لهو بوارهدا نیگهتیڤن كه ڕاستهوخۆ ڕووبهڕووی خهڵكانێك دهبینهوه. ئێمه ڕووبهڕوو و دژی كهس نهبووین بهڵكوو لایهنگری چهكداماڵین بووین.
لهماوهی ئهنجامدانی ئهو ههڵمهتانهدا به شێوهیهكی سهرسوڕهێنهر بۆمان دهركهوت كه زۆر ئاسانه لهگهڵ كارمهندانی فابریكای یاسدا گفتوگۆ بكهین. ئێمه قهد درووشممان بهدهنگی بهرز نهدا. ئێمه درووشم و پلاكارتمان له دژی ئهوان بهرز نهكردهوه. ئێمه قهد ڕێگای كاری ئهوانمان بهربهست نهكرد. بهربهستكردن ڕهنگه ببایهته هۆی درووستبوونی ڕق و قین له یهكتری ههم لای ئێمه و ههم لای ئهوان.
لهو ههڵمهته بهربهستكردنانهدا كه من بۆ خۆم تێدا بهشداریم كردووه، تووشی كێشهی زۆر بووین وهك: ئایا ئێمه دهبوا ڕێگای ئهوانهش كه دهیانهویست لهو بینا یان بنكه سهربازییه كه بهربهست كرابوو، بێنهدهرێ، بهربهست بكهین؟ ئایا ئهگهر كهسانێك له شوێنێك ڕابگری و نههێڵی جوڵه بكهن، له خۆیدا ئهنجامدانی توندوتیژی نییه ئهگهر چی بهربهستكردن زیاتر لایهنی سایكۆلۆژی ههیه ههتا باری فیزیكی؟ ڕێگا به كامانه بدرێ وهژوور بكهون، ماشینی فریاكهوتن، پاسی قوتابی ههڵگر و ئهوانهی كه به هیچ جۆرێك پهیوهندییان به كێشهكهوه نییه؟
بهربهستكردنی ماشین یهكێك له پێچهڵپێچترین و ههروهها پڕمهترسیدارترین شێوهی خهباتی نافهرمانی مهدهنییه. لێخوڕ له بهر نهناسراوی له نێو ماشینهكهیدا دهكڕێ خۆی بدا به نێو زنجیرهی ئینسانی بهربهستكردندا و خهڵك لهت و پار بكا. له سێپتهمبری ساڵی 1987دا قهتارێكی بارههڵگر كه چهكی بۆ ئهمریكای ناوهندی لێ بار كرابوو، خۆیدا بهسهر براین ویلسۆندا Brian Willson و به سهریدا تێپهڕی. لێخوڕهكه قهتارهكهی هێواش نهكردبۆوه وهك جارهكانی دیكه كردبووی. بهشداربووانی دیكهی ههڵمهتهكه فریا كهوتبوون خۆیان لهسهر هێڵی ئاسنهكه فڕێ بدهن بهڵام براین ویلسۆن فریا نهكهوتبوو. ناوبرا نهمرد بهڵام ههر دوو لاقهكانی له دهستدا. سهرهڕای ئهم كارهساته، ههڵمهتهكه زیاتر بووه هۆی پتهوتربوونی باوهڕی براین ویلسۆن به خهباتی ناتوندوتیژی. ئهو پێیوایه ئهم شۆڕشه هێندێك جار نرخی گهورهی دهوێ كه دهبێ بیدهین. ههربۆیه ئهو كهسانی دیكهی هان دهدا كه به سهر ترس و دڵهخورپهكانیاندا زاڵ بن. كارهساتی وهبهر كهوتنی براین ویلسۆن بوو به هۆی ئهوه كه خهڵكێكی زۆرتر له ههڵمهتهكانی نونبێرگ له ئیستگهی California Naval Weapons Station بهشداری بكهن.
كێشهی گهورهی ئهخلاقی لێرهدا ئهوهیه كه ئایا له ههلومهرجێكی ئاوادا بهربهستن ههڵگیرێ و ڕێگهی هاتووچۆ ئاواڵه بكرێ یان نا؟ ئهگهر هاتوو گرووپێكی دۆستان بڕیاریاندا كه دهست له بهربهستكردن ههڵبگرن ئهوه دهبێ پێش له ههموو شتێك لهوه دڵنیا بن كه تێكڕای گرووپهكه له كاتی دیاریكراودا شوێنهكه به جێ دێڵن. ئهگهر هاتوو تاقه كهسێكیش شوێنهكه بهجێ بێڵێ ئهوه لێخوری ماشینهكه ههلوومهرجهكه به ههڵه لێكدهداتهوهو له لایهن خۆیهوه وابیر دهكاتهوه ئهگهر هاتوو ئهو ماشینهكهی ئاژووت ئهوه پاشماوهی بهربهستكهرانی دیكهش ڕێگاكه چۆڵ دهكهن.
دۆستێك بۆی گێڕامهوه له ههڵمهتێكی بهربهستی ڕێگادا كاتێك ماشینهكان وهڕێ كهوتن له نهكاو زانیم كه له چهقی ڕێگاكهدا به تاقی تهنیا ماومهتهوهو هاڤالان ههموو ههڵاتوون. له ههلوومهرجی وادا یان ئهوهیه دهبێ ههموو پێكهوه ڕێگا چۆڵ بكهن یان كهس به تهنیا نابێ بیكا. بهڵام كێشهكه لێرهدایه ئایا گرووپێك دهتوانێ دڵنیا بێ كه ههموو ئهندامانی گرووپ دهتوانن هاوكات ڕێگاكه چۆڵ بكهن؟ ئهگهر هاتوو له كاتێكی وادا گرووپێك توانی بهتهواوی لهخۆی دڵنیا بێ كێ دهزانێ له ههمانكاتدا گرووپێكی دیكه له ههمان ههڵمهتدا بڕیاری نهداوه كه به شێوهیهكی دیكه بجووڵنهوه؟
بهجێهێشتنی له نهكاوی ههڵمهتی بهربهستی ڕێگا ههڵبژاردنێكی باش نییه. ههڵمهتبهرانی بهربهستی ڕێگه دهبێ دژبهرهكهیان دڵنیا بكهن كه ئهوان شوێنی ههڵمهتهكهیان بهجێ ناهێڵن. ئهمه له خۆیدا ئهوه دهخوازێ كه تهنانهت ههڵمهتبهران ئهگهر هاتوو ماشینیشیان بهسهردا پهڕاندن، ههڵنهیهن. یان ئهوهتا نابێ بهشداری ههڵمهتی ئهوتۆ بكهن. دهتوانرێ بههۆی بهربهستكردنی فیزیكی (دانانی بهرد و بلۆك) ڕێگا یان گفتگۆی پێشوهخت لهگهڵ دژبهر له مهترسی ماشین پهڕاندن به سهر بهربهستكهرانی ڕێگادا پێشگیری بكرێ.
ئهگهر هاتوو بهربهستكردنێك به شێوهیهكی فرهباش ئورگانیزه بكرێ ڕهنگه كارایی خۆی ههبێ. بهڵام جۆری ههڵمهتی بهربهستكردن له خۆیدا ئهوهنده زهحمهته كه نابێ له پلهی یهكهمدا وهك شێوازێكی باشی خهباتی نافهرمانی مهدهنی ههڵبژێردرێ. ههر وهك پێشتریش ئاماژهی پێكرا خهباتی بهربهستكردن له وڵاتانی باكووری ئوروپادا بێ كاریگهرهو بههیند ناگیردرێ. خهباتی بهربهستكردن لهخۆیدا زیاتر وهك جۆرێك خۆپیشاندان دهچێ ههتا وهك شێوهیهك له شێوازهكانی خهباتی نافهرمانی مهدهنی. ئهمه وادهكا كه بهربهستكردن ئهو كاریگهرییهی كه له نێو كولتووری ئهڵمان و ئهمریكادا ههیهتی له باكووری ئوروپا نهیبێ. شێوازێكی دیكهی ههڵمهت كه له بهربهستكردن نزیكه شێوازی خهباتی "داگیركردن یان دهستبهسهردا گرتنه".
دهستبهسهرداگرتن دهستبهسهرداگرتن بهو مانایهیه كه گرووپێكی دۆستان خۆی بهشوێنێكدا دهدا و دهستی بهسهردا دهگرێ كه لهو شوێنه كاروبارێكی ڕووخێنهر له ڕۆژهڤدایه. یهكێك له گهورهترین دهستبهسهرداگرتنی ئاشتیخوازانه له سهحرای نێڤادا ئهنجام درا كه لهوێدا تاقیكردنهوهی بۆمبی ناوكی دهكرا. له ماوهی ده ڕۆژدا له نێوان یازده ههتا بیستی مارسی 1988 لانیكهم 2065 كهس له دهستبهسهرداگرهكان، دهستبهسهر كران. قسهی ئهوه ههیه كه دوو ئهوهندهی ههژماری ئاماژهپێكرا خهڵك گیراون. له ئهمریكای لاتین و باشووری ئهفریقا بێ ماڵ و بێ زهوییهكان دهست بهسهر زهویدا دهگرن. یان خانووبهرهی تێدا دهكهن یان كشتووكاڵی تێدا دهكهن. له ماوهیهكی كورتی چهند ڕۆژهدا به ههزاران فهقیر و ههژار بارگه و بنهیان له شوێنێك دهخهن و داگیری دهكهن. له ههلوومهرجی وادا ههژارهكان دهستپێشخهری دهكهن و شوێنهكه بهجێ ناهێڵن ههتا دامودهزگا دهوڵهتهییهكان شوێنێكی دیكه بۆ ئهوان دهبیننهوه. بهم شێوهیه خهبات درێژهی دهبێ.
دهستبهسهرداگرتن شێوهیهكی زوو گۆڕدراوی ڕێكخستنه. ئهمه بهو مانایهیه كه به پێی ئهوه كامه گرفتی وهك پێشگرتن و گیرانی دهستبهسهرداگرهكان بێته گۆڕێ خهباتهكهش شوێن یان كاتهكهی دهگۆڕدرێ.
یهكێك له ههڵه زۆر دووپاتكراوهكان له خهباتی دهستبهسهرداگرتندا ئهوهیه كه له ڕاستیدا نێوهرۆك و مانای دهستبهسهرداگرتن ڕهچاو ناكرێ. ئهگهر هاتوو دهستبهسهرداگرتن تهنیا دهستبهسهرداگرتن بێت و هیچی دیكه ئهوه له ڕاستیدا ئهم جۆره خهباته زۆر بێمانایه و تهنیا ژانهسهرهی بهدواوه دهبێ. ئهگهر هاتوو دهستبهسهرداگرتن به جۆرێك لهگهڵ شانۆ، شێعر خوێندنهوهو كاری كولتووری دیكه تێكهڵ بكرێ ئهوه لێرهدایه كه وهك سیمبۆلێك مانا دهداو دهتوانێ كاریگهر بێت. بۆ نموونه له سویدا تێكۆشهرانی ئاشتی به هۆی هاوكاری جوتیارهکانهوه دهچن ئهو پارچه زهوییهی كه تاقیكاری چهك ئاژووتنی تێدا دهكرێ، دهچێنن و دهیكهنه زهوی بایهر. یان ئهوه له ئینگهلتهره، ژنان به هۆی دهواودهرمانی خۆجوانكردنهوه، سیمبۆلهكانی ژیانیان لهسهر دیواری سهربازخانهیهك نهخش كردبوو.
ههڵهیهكی دیكه له خهباتی دهستبهسهرداگرتندا ئهوهیه كه وهختی ههڵمهت دیاری ناكرێ. بۆ نموونه ژمارهیهك تێكۆشهر له پهنای دهرگهی هۆڵی توربینی وزهی ناوكی رینگهاڵس مانیان گرتبوو و گوتبوویان ئێره به جێ ناهێڵن ههتا كاری ئهم وزهی ناوكییه ڕانهگیرێ. كارمهندانی ئهوێش وهڵامیان دابۆوه. كهوایه فهرموون ههتا كاتێك پێتان خۆشه لێره دانیشن. لای ئێواره تێكۆشهرهكان شوێنهكهیان بهجێ هێشتبوو و ڕۆیشتبوون.
مرۆڤ ههمیشه لهوه به تهواوی دڵنیا نییه كه ئایا دهگیردرێ یان نا. ههڵمهتی دهستبهسهرداگرتن دهبێ بهشێوهیهك ڕێكبخرێ كه بتوانێ ههم لهكاتی گیران و ههم لهكاتی بههیند نهگرتندا سهركهوتن وهدهست بێنێ. شێوهیهك بۆ ئهوه بگهین به ئامانج ئهوهیه که دهبێ له نێوان ئامانجی ههڵمهت و ئامانجی كۆتاییدا جیاوازی دابنێین. بۆ نموونه ئامانجی ههڵمهت دهتوانێ ئهوه بێ كه له ماوهی دوو سهعاتدا له نێو بینای وزهی ناوكیدا، دهزگایهكی [سیمبۆلیكی] وزهی با درووست بكرێ. ئامانجی كۆتایش ئهوهیه كه له باتی وزهی ناوكی جۆرهكانی دیكهی وزه پهرهی پێبدرێ و جێگهی وزهی ناوكی بگرێتهوه. ئهگهر له ههڵمهتی ڕینگهاڵس وزهی با درووست بكرابایه، با پاسهوانانیش پێشیان بهم كاره بگرتبایه ئهوه كردهوهی ئهوان مانایهكی سیمبۆلیكی گرینگی دهبوو.
ههڵمهتی كهمپ شێوازێكی جێگای سهرنج له دهستبهسهرداگرتن كه له دهیهكانی ههشتا و نهوهدا زۆر برهوی پهیدا كرد. ههڵمهتی لێدانی كهمپی كاتی بهرههڵستكارییه. تێكۆشهرهكان له كاتێكی دیاریكراودا له پهنای ئهو شوێنهی كه له دژی بهرههڵستكاری دهكهن، كهمپ لێدهدهن و لهوێ دژین.
یهكێك له کهمپه بهنێوبانگهكان، كهمپی ژنان له بنكهی چهكی ناوكی گرینههم كامن Greenham Common بوو. له پاش ئهو كهمپه دهتوانرێ سهدان كهمپی ئاشتی دیكه له بنكه سهربازییهكان له كات و شوێنی جیاوازدا له ئوروپا و ئهمریكا ناوببرێن.
له دهیهی ههشتاكاندا لایهنگرانی ئاشتی له ئهمریكا بهڕادهیهك له كردنهوهی كهمپهكاندا چوونه پێش كه پێیانوابوو ئهركی ههموو گرووپهكانه كه له كردنهوهی كهمپدا بهشداری بكهن. ئهمه وایكرد كه بیرۆكهی كهمپ لێدان له ئهمریكا زیاتر سهقامگیرتر ببێ ههتا له ئوروپا. له نێوهڕاستی دهیهی ههشتاكاندا كردنهوهی كهمپی دژی هاڵاواردنی ڕهگهزی (ئاپارتاید) له دژی هاوكاری لهگهڵ حكوومهتی سپی ئهفریقای باشوو له ههموو لایهك له باكووری ئهمریكادا دهستی پێكرد.
له سویدا ههوڵی ئێمه ئهوه بوو له ماوهی كردنهوهی سێ كهمپی چهكداماڵیندا بیرۆكهی لێدانی كهمپ لهگهڵ ههڵمهتی پلاگبیلی تێكهڵ بكهین. ئهم بیرهی ئێمه به شوێنهكانی دیكهشدا بڵاو بۆوهو له ئاگوستی 1998دا له سكۆتلاند له نزیك بنكهی تریدهن له Faslane كهمپێكی بلاگبیل به بهشداری تێكۆشهرانی دوازده وڵات كرایهوه.
یهكێك له خاڵه به هێزهكانی لێدانی كهمپ ئهوهیه كه دیالۆگێكی بهردهوام و نهپچڕاو له ماوهی كهمپدا لهگهڵ لایهنی دژ دستپێدهكرێ. ئهم شێوازی خهباته وا دهكا كه بهرههڵستكاری كاریگهری خۆی دابنێ له كاتێكدا بیرهكان زۆر له یهك جیاوازن و پشتگیری قووڵ بۆ تێڕوانینی لایهنی دژ ههیه. نموونهیهك لهم پهیوهندییهدا كهمپی گرووپی ژنانی ئاشتیخواز Womens Peace Encampment له بنكهی Senca Army Depot له ئهمریكا بوو. كهمپهكه له شوێنێكدا ههڵدرا كه زۆربهی دانیشتوانی ئهو شوێنه له بنكه سهربازییهكه كاریان دهكرد. باروودۆخێكی ئاڵۆز بوو. تهنانهت پۆلیس زانی كه پیاوێك به تفهنگهكهیهوه وهدووی ژنهكان كهوتووهو بهتهمایه تهقهیان لێ بكا.
بهڵام به تێپهڕبوونی كات ژنهكان توانیان هێندێك پهیوهندی، لهوانه لهگهڵ ژمارهیهك كهس له نێو بنكهكه ساز بكهن. كاتێك نیو ساڵ دوای ئهو ڕێكهوته من له ههڵمهتێكدا ههر لهو شوێنه بهشداریم كرد، به باشی دیار بوو كه چۆن ئێمه به بێ زهحمهت دهمانتوانی دیالۆگ لهگهڵ ئهو كهسانه بكهین كه پێشتر دژ بوون.
شێوازی لێدانی كهمپ دهتوانێ بهكار ببرێ تهنانهت ئهگهر مهزهندهی ئهوه بكرێ ههموو شارێك له دژت ڕادهوهستێ. زۆر گرینگه كه لهم خهباتهدا ڕێز و حورمهت بۆ كهسانی دهوروبهر و نیشتهجێی شوێنی كهمپ دابنرێ. گرووپی Womens Peace Encampment گرفتی لهگهڵ ژمارهیهك ژندا ههبوو كه به زانابوون گۆنگهڵیان له نێو خهڵكی دهوروبهردا ساز دهكرد. ههر بۆیه گرووپهكه ناچار بوون دهورهیهكی پهروهرده بۆ ژنه تازههاتووهكان كه ڕۆژ لهگهڵ ڕۆژ ژمارهیان زیاتر دهبوو، بكهنهوه. له پهروهردهكهدا باسی وهك خهباتی نافهرمانی مهدهنی، هۆمۆفۆبی (دژی هاوجنسگهرایی)، فیمینیسم و مێژووی ناوچه خرانه ڕۆژهڤهوه.
ههروهها كهمپهكه نامیلكهیهكی تایبهتی ڕێنمایی له پهنجا و دوو لاپهڕهدا لهژێر ناوی Women`s encampment for a future of Peace & Justice بڵاو كردهوه. ههر له لایهن ئهم كهمپهوه كتێبێكی تایبهتی پهروهرده له سهد لاپهڕهدا بڵاو كرایهوه.
سهرپێچی ویژدانی نافهرمانی مهدهنی دهبێ به بیركردنهوهی قووڵهوه بكرێ. ههڵمهتهكان له لایهن ئهو هاووڵاتیانهوه بهئهنجام دهگهیهندرێن كه خوازیاری پێشخستنی دیمۆكراسین. ههر بۆیه نافهرمانی مهدهنی وهك گۆێپێنهدانی هاووڵاتییانه دهناسرێ. بهڵام پێویست ناكا تهنیا هاووڵاتییانی ئاسایی ئهركی وهپێشخستنی دیمۆكراسی بخهنه ئهستۆی خۆیان. شێوازێك له نافهرمانی مهدهنی كه كهمتر دێته ڕۆژهڤهوه، شێوازی سهرپێچی ویژدانییه. ئهمه بهو مانایهیه كه كارمهندانێك له ئهنجامدانی ئهو ئهرك و كارانه كه ڕهنگه لهگهڵ باوهڕ و ویژدانی ئهوان بكهوێته ناتهبایی، خۆببوێرن. له پهیماننامهی كاری هێندێك پێشهدا ئهو شیانه به كارمهندان دراوه ئهگهر هاتوو ویژدانی ئهوان به پڕانی له بهر كارهكهیان ئازاری دی، ئهوه له ئهنجامدانی ئهو كاره خۆ ببوێرن.
ئهگهر هاتوو سهرپێچی ویژدانی به باشی پلانی بۆ دابرێژرێ ئهوه دهتوانێ ههر وهك نافهرمانی مهدهنی كاریگهر بێت. كاتێك من چووم لارش فالكێنبهری، لێخوری قهتار ببینم، خهریكی ڕهنگكردنی باندرۆل بوو. لارش له لایهن چهند كرێكارێكی ئیزگهی قهتارهوه ئاگادار كرابوو كه ئهو قهتارهی كه ئهو بۆ شهوێ له ئیزگهی ئودهڤالاوه بۆ بهندهر لێیدهخوڕێ، تۆپهكانی بووفورشی لێ باركراوه. ئهو من و چهند ههڤاڵێكی دیكهی داوهتی سهر كارهكهی كرد. ئهو واگنهكانی ههڵگری چهكهكانی به باشی بهقهتارهكهوه گرێ دا بهڵام له لێخوڕینی خۆی بوارد و له پێشهوهی قهتارهكه بۆی دانیشت.
سهرپێچی ویژدانی سهرپێچییهكی كراوه له فهرمانێك یان یاسایهكه. لهم پێوهندییهدا خۆبواردن له چوونه سهربازی یان نهدانی زهكات زۆر بهنێوبانگن.
بهڵام لهم ساڵانهی دوایدا سهرپێچی ویژدانی له لای هێندێك پێشهی دیكه بووهته شتێكی ئاسایی. له زستانی ساڵی 1989 له نۆروێژ بهشێكی زۆر له كرێكارهكانی تهلهفوونخانه له گرێدانی تهلهفوون بۆ كۆنسولگهری ئهفریقای باشوور خۆیان بوارد. ئهوان له لایهن سهندیكای كرێكاری ههرێمهكهیان و ههروهها له لایهن سهندیكای تهلهفوون و كهمپیۆتری شاری ئوسلۆ پشتگیریان لێكرا.
له گوتهبۆرگ (سوید) كرێكارهكانی بهندهر له بارکردنی چهكووچۆڵ خۆیان بوارد. ئهوانیش به ههمان شێوه له لایهن سهندیكای كرێكارانی بهندهر پشتگریان لێكرا. ههر دیسان له گوتهبۆرگ پۆلیسێكی بهرپرس، له ناردنهوهی پهنابهرێك كه حوكمی دهركرانی دهرچووبوو، خۆی بووارد له بهر ئهوه ئهو پێیوابوو دهبوا پهنابهركه مافی پهنابهری پێ بدرابایه.
ئهوهی كه لهم نێوهدا زۆر باڵكێشه ئهوهیه كه ههتا دێ و زۆرتر سهندیكاكان پشتگری له سهرپێچی ویژدانی كرێكارهكان دهكهن. ئهگهر هاتوو سهندیكاكان پشتگیری له سهرپێچی ویژدان نهكهن ئهوه بهداخهوه لهو كاتهدا لایهنی كرێكارهكان بهردهدهن و دهكهونه پاڵ شهریكهكان.
هێندێك له سهندیكاكان كۆرسی تایبهت به سهرپێچی ویژدان بۆ ئهندامانی خۆیان دهكهنهوه. زانكۆكانی تایبهت به پهروهردهی كۆمهڵایهتی و شوێنه پهروهرده ئازادهكانیش كۆرسی لهو بابهته بۆ خوازیاران ڕێکدهخهن.
سهرپێچی له ویژدان نابێ لهگهڵ دهرچوونی بهدزی له ژێر كار و ئهركی پێ سپێردراو تێكهڵاو بكرێ. سهرپێچی ههموو كاتێك دهبێ ئاشكراو كراوه بێت. كراوهیی دهبێته هۆی ئهوه كردهوهیهك كه له بنهڕهتدا ئهخلاقی و كهسییه، ببێته كردهوهیهكی سیاسی.
گۆڕینی كار له لایهن كهسێكهوه له بهر ئهوه كارهكه ویژدانی ئهو كهسه ئازار دهدا دیسان نابێ لهگهڵ سهرپێچی ویژدانی تێكهڵاو بكرێ. ڕهنگه لای هێندێك كهس گۆڕینی كار باشترین ئهڵتهرناتیڤ بێت. بهڵام ئامانج له سهرپێچی ویژدانی ئهوهیه كه له ئهنجامدانی كارێك كه ههڵهیه و ڕاست نییه خۆ ببوێردرێ یان ئهوه پێش به كاروبارێك لابهلا بگیردرێ. ئهمه بهو مانایهیه كه سهرپێچی ویژدانی تهنیا له شوێنی كاردا بهڕێوه دهچێ.
سهرپێچی ویژدانی ئاشكرا ئهگهر هاتوو به شێوهیهكی پان و بهرین بهكار برا ئهوه دهتوانێ شێوازێكی زۆر كاریگهر بێت بۆ پێكهوهنانی كۆمهڵگایهكی بهرابهر و یهكسان. ههموو نابهرابهرییهكان له شوێنه جیاجیاكانی كاردا دهگهڕێتهوه بۆ فهرمانبهری فهرمانبهران. زۆر ئاسایی نییه كه زوڵم و زۆر به شێوهیهكی ئێدهئال بكرێت. ههر بۆیه یهكێك له ئامانجه گهورهكان له نافهرمانی مهدهنیدا ئهوهیه كه پهره به سهرپێچی ویژدانی بدرێ. بۆ ئهوه سهرپێچی ویژدانی له شوێنی كار بهڕێوه بچێ، پێویسته پهیوهندی باش لهگهڵ هاوكاراندا دابمهرزێ. دامهرزاندی ئهم پهیوهندییهش پێویسته ههم پێش و ههم پاش ههڵمهتی سهرپێچی ویژدانی دابمهرزێ. ئهگهر هاتوو ئهم پهیوهندییه پشتگوێ بخرێ ئهوه له خراپترین حاڵهتدا دیالۆگی نافهرمانی مهدهنی لهگهڵ هاوكارندا تووشی زهحمهتی و تهنگوچهڵهمه دهبێ.
خۆبوواردن له چوونه سهربازی یهكێك له شێوه ئاساییهكانی سهرپێچی ویژدانی خۆبوواردن له چوونه سهربازییه. بهداخهوه زۆربهی خۆبوواردوان له چوونه سهربازی ئهم سهرپێچییه له بێدهنگیدا دهكهن. كاری سهرپێچهكهری ئهوان دهتوانێ زۆر كهسی دیكه بۆ ئهم كاره هان بدا ئهگهر هاتبا و ئهوان بهرگهی ناردن بۆ چوونه سهربازی بنێرنه مهحكهمهكان یان ئهوه كتێبی ڕێنمایی خۆبواردن له چوونه سهربازی له نێو سهربازهكان له كاتی خزمهتكردندا بڵاو بكهنهوه. له سكۆنه (سوید) كۆمهڵێك، گرووپێكی دۆستانیان دامهزراند. كاتێك یهكێك لهوان بۆ چوونه سهربازی بانگهێشتن بكرابا ئهوه تێكڕای كۆمهڵهكه دهچوونه سهربازخانه و بهم شێوهیه نیشانیان دهدها كه خۆبوواردن له چوونه سهربازی ئهركێكی بهكۆمهڵه ههم بۆ ژنان و ههم بۆ پیاوان. ههروهها تێكۆشانی ئهم گرووپه دهبووه هۆی پشتگرییهكی قایم له نهچوونه سهربازی و چێكردنی پهیوهندی لهگهڵ سهربازهكانی دیكه.
خۆبوواردن له چوونه سهربازی دهكرێ به زۆر شێوهی جۆراوجۆر ئهنجام بدرێ. ژمارهیهك ئهو فۆرمهی كه له سهربازخانهوه بۆیان دێ پڕ ناكهنهوه. هێندێك له ناونووسكردنی پێشوهختی خۆیان بۆ سهربازی خۆ دهبوێرن. هێندێكیش بێدهنگی دهپارێزن ههتا كاتێك له سهربازخانهوه به دوایاندا دهنێرن. ژمارهیهكیش پێشوهخت نامهیهك بۆ سهربازخانه دهنێرن و به نووسراوه ڕادهگهیهنن كه ئهوان له بهر هێندێك هۆكاری پرهنسیپی ناتوانن هاوكاری لهگهڵ ئهرتهشدا بكهن و ببن به سهرباز.
كهسێك بهناوی ماگنوس ئێكلوند له ژانڤییهی 1992دا بانگهێشتنی سهربازی بۆ قشوونی ئهندازیارانی ئهرتهش له بودن (سوید) كرا. كاتێك كه چهكێكی AK4 بهناوبراو دهدرێ ئهویش كڵاوه ئاسنینه سهربازییهكی سهروژێر دادهنێ و به هۆی چهكوشێكهوه چهكهكه له كار دهخا. دواتر ماگنوس گێڕایهوه؛ من دهمهویست وهك سهرباز خۆم چهك بكهم. یانێ خۆم له توندوتیژی داماڵم. ئهو لهسهر ئهم ههڵمهته پلاگبیلیهی چوار مانگ زیندانی كرا. ئهوه یهكهم جار بوو كه سهربازێك ههڵمهتی پلاگبیلی لهو چهشنه ئهنجام بدا.
مهحكهمه فورومێكی گرینگه بۆ ئهوه كێشهی نهچوونه سهربازی شی بكرێتهوه. ماگنوس ئێكلوند و ئهو گرووپه دۆستانهی كه ئهو كاری تێدا دهكرد بانگهێشتی ئهو كهسانه كه به تهما بوون له چوونه سهربازی خۆببوێرن بۆ دانیشتن و گوێگرتن له مهحكهمه كرد. ئهوان له گوێگرتن له بهرگرینامهی ماگنوس و ههروهها شاهیدهكان دهیانتوانی زیاتر له كێشهكه نزیك ببنهوه. دهكرێ بگوترێ كه مهحكهمهكهی ماگنوس بوو به فورومێك بۆ زیاتر تێگهیشتن له خۆبوواردن له چوونه سهربازی.
ئهرێ له پێ كردنی پێڵاوی دارین جۆرێك سابوتاژه؟ سابوتاژ له وشهی فهرانسایی سابوت كه مانای كهوشی دارین دهدا سهرچاوهی گرتووه. سهدهیهك لهمهو بهر سابوتهكان بهو كرێكاره فهرانساییانه دهگوترا كه له كاتی كاركردندا وا شلوشهوێق، بێ موبالات و تهمبهڵ دهكهوتنه پێش چاو كه وهك ئهوه وابوو كهوشی دارینیان لهپێ دایه. ئهو سهردهمه، وشهكه له باتی چهمكێكی سیاسی تهنیا جنێو و وشهیهكی سووك بوو. دواتر وشهكه به شێوهیهكی بهربڵاو له زمانی ڕۆژانهدا بهكار برا. پاشان سابوتاژ بهوه دهگوترا كه خاوهن كارگهكان بهزانابوون شتوومهكهكانیان وهك چۆن وابوو ساز نهدهكرد و مهوادی بێكهڵكیان تێدا بهكار دهبرد. یان ئهوه كرێكارهكان به پێچهوانهی بڕیاری خاوهن فابریكاكان مهوادی باشیان له شتوومهكهكاندا بهكار دهبرد سهرهڕای ئهوه ئهو شتوومهكانه بۆ جوتێره ههژارهكان ساز دهكران.
دواتر وای لێهات كه سابوتاژ مانای تێكدان و خراپكردن بهخۆوه بگرێ. داستانێكی دیكه له پهیوهندی لهگهڵ وشهی سابوتاژدا ئهوهیه؛ له ڕاستیدا وشهی سابوتاژ لهوهوه سهرچاوهی گرتووه كه كرێكارهكان ژمارهیهك كهوشی دارینهیان فڕێ داوهته نێو مهكینهی فابریكایهك. ئیمڕۆكه سابوتاژ لهگهڵ ههڵمهتی بۆمبهاوێژی گرێ دهدرێ. له بهر ئهوهش ههڵمهتی وا به هیچ شێوهیهك له خهباتی نافهرمانی مهدهنیدا جێگهی نابێتهوه ئهوه من لهم كتێبهدا باسی دهکهم، مانا و لێكدانهوهی سابوتاژ له ڕابردوودایه | |